Sustainable Finance | Financial Literacy | Sustainable Future
युवालाई कृषिमा ल्याउन शिक्षा र प्रविधिको नयाँ मोडल
बिहीबार, २२ आश्विन २०८३, बिहान ९:२०
काठमाडौं । कृषि क्षेत्रको आगामी रूपान्तरण केवल जमिन, श्रम, मल, पानी र अन्य भौतिक स्रोतको प्रयोग बढाएर मात्र सम्भव नहुने देखिएको छ। कृषि क्षेत्रलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्न ज्ञान, आधुनिक शिक्षा, डिजिटल प्रविधि र उद्यमशीलतालाई कृषिसँग जोड्ने नयाँ मोडल आवश्यक रहेको एशियाली विकास बैंक (ADB) ले औंल्याएको छ।
एडीबीका अनुसार कृषिको भविष्य थप स्रोतमा मात्र होइन, थप ज्ञान र प्रविधिमा आधारित हुनेछ। जलवायु परिवर्तन, उत्पादन लागतमा वृद्धि, कृषि श्रमको अभाव र बदलिँदो बजारका कारण परम्परागत कृषि प्रणालीमा मात्रै निर्भर रहँदा उत्पादकत्व र किसानको आम्दानी बढाउन कठिन हुँदै गएको छ।
त्यसैले अब कृषि शिक्षालाई पनि परम्परागत ढाँचाबाट बाहिर ल्याएर डिजिटल कृषि, डेटा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), स्मार्ट सिँचाइ, आधुनिक कृषि उपकरण, जलवायु–मैत्री खेती, कृषि व्यवसाय र बजार व्यवस्थापनसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
कृषि शिक्षा अब खेतमै सीमित नहुने
परम्परागत कृषि शिक्षाले मुख्यतः बाली उत्पादन, पशुपालन, माटो, मल तथा कृषि प्रविधिमा जोड दिँदै आएको छ। तर आधुनिक कृषिमा किसान वा कृषि प्राविधिकले उत्पादनसँगै बजार, प्रविधि, डेटा र व्यवसाय व्यवस्थापन पनि बुझ्नुपर्ने हुन्छ।
कुन क्षेत्रमा कुन बालीको माग छ, मौसम कस्तो हुँदैछ, माटोमा कुन पोषक तत्वको कमी छ, कति पानी आवश्यक छ र उत्पादन कहाँ तथा कुन मूल्यमा बिक्री गर्न सकिन्छ भन्ने जानकारीले किसानको आम्दानीमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
त्यसैले कृषि शिक्षामा कक्षाकोठाको ज्ञानसँगै व्यावहारिक तालिम, डिजिटल उपकरणको प्रयोग, अनुसन्धान, कृषि उद्यमशीलता र निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य बढाउनुपर्ने देखिन्छ।
प्रविधिले कृषिलाई युवाका लागि आकर्षक बनाउन सक्छ
युवालाई कृषिमा आकर्षित गर्ने प्रमुख माध्यममध्ये प्रविधि पनि हो। मोबाइल एप, डिजिटल कृषि परामर्श, मौसमसम्बन्धी सूचना, बजार मूल्यको जानकारी, ड्रोन, सेन्सर, स्याटेलाइट डेटा तथा AI जस्ता प्रविधिको प्रयोगले खेतीलाई परम्परागत श्रमप्रधान क्षेत्रबाट ज्ञान र प्रविधिमा आधारित व्यवसायका रूपमा विकास गर्न सक्छ।
उदाहरणका लागि AI को प्रयोगबाट बालीमा लाग्ने रोग तथा किराको पहिचान, माटोको अवस्था विश्लेषण र उत्पादनसम्बन्धी निर्णयमा सहयोग लिन सकिन्छ। त्यस्तै स्मार्ट सिँचाइ प्रणालीले आवश्यकताअनुसार पानी प्रयोग गर्न सहयोग गर्छ भने डिजिटल मौसम सूचनाले किसानलाई खेतीसम्बन्धी निर्णय लिन सहज बनाउन सक्छ।
यसले युवाका लागि कृषिमा नयाँ रोजगारी र उद्यमको सम्भावना पनि सिर्जना गर्छ। कृषि उत्पादन गर्ने किसान मात्र होइन, एग्रिटेक कम्पनी, कृषि डेटा सेवा, ड्रोन सेवा, डिजिटल बजार, कृषि परामर्श, प्रशोधन तथा आपूर्ति शृंखलामा पनि नयाँ व्यवसायको अवसर सिर्जना हुन सक्छ।
‘किसान’बाट ‘कृषि उद्यमी’तर्फ
युवालाई कृषिमा आकर्षित गर्ने हो भने कृषि क्षेत्रलाई केवल जीविकोपार्जनको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्नु पर्याप्त हुँदैन। कृषिलाई व्यवसाय र उद्यमशीलताको क्षेत्रका रूपमा विकास गर्नुपर्ने हुन्छ।
यसका लागि कृषि शिक्षामा व्यवसाय योजना, वित्तीय व्यवस्थापन, बजार अध्ययन, ब्रान्डिङ, प्रशोधन, प्याकेजिङ र डिजिटल मार्केटिङजस्ता विषय पनि समेटिन सक्छन्।
यसरी कृषि पढ्ने वा कृषिमा प्रवेश गर्ने युवाले आफ्नै उत्पादन बेच्ने मात्र नभई कृषि–आधारित कम्पनी स्थापना गर्न, प्रशोधन उद्योग सञ्चालन गर्न वा प्रविधिमा आधारित सेवा प्रदान गर्न सक्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ।
नेपालका लागि किन महत्वपूर्ण ?
नेपालमा कृषि अझै ठूलो जनसंख्याको जीविकोपार्जनसँग जोडिएको क्षेत्र हो। तर ग्रामीण क्षेत्रबाट युवाको बाहिरिने क्रम, कृषि श्रमको अभाव, उत्पादन लागत, बजारको अनिश्चितता र प्रविधिमा सीमित पहुँचका कारण कृषि क्षेत्रले चुनौती सामना गरिरहेको छ।
यस्तो अवस्थामा युवालाई पुनः कृषितर्फ आकर्षित गर्न शिक्षा, सीप, प्रविधि, वित्त र बजारलाई एउटै प्रणालीमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपालमा कृषि शिक्षालाई विश्वविद्यालय र प्राविधिक संस्थामा मात्र सीमित नराखी स्थानीय तह, कृषि अनुसन्धान केन्द्र, निजी क्षेत्र, स्टार्टअप र किसानसँग जोड्न सकिन्छ। कृषि विद्यार्थीले पढाइसँगै वास्तविक खेतमा प्रविधि प्रयोग गर्ने, डेटा संकलन गर्ने, बजार अध्ययन गर्ने र कृषि व्यवसाय सञ्चालन गर्ने अवसर पाए कृषि शिक्षाको प्रभाव अझ बढ्न सक्छ।
जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न पनि प्रविधि आवश्यक
कृषि क्षेत्रमा प्रविधिको आवश्यकता उत्पादन बढाउन मात्र होइन, जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दै गएको जोखिम घटाउन पनि महत्वपूर्ण छ।
अनियमित वर्षा, तापक्रम वृद्धि, खडेरी, बाढी तथा नयाँ रोग–कीराको जोखिमले किसानको उत्पादन प्रभावित गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा मौसम पूर्वानुमान, पूर्वसूचना प्रणाली, जलवायु–मैत्री प्रविधि र स्मार्ट सिँचाइजस्ता उपायले जोखिम घटाउन सहयोग गर्न सक्छन्।
युवालाई यस्ता प्रविधि प्रयोग गर्न सक्षम बनाउन सके कृषि क्षेत्रलाई जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूल बनाउन पनि सहज हुनेछ।
ज्ञानमा आधारित कृषि नै आगामी दिशा
एडीबीले अघि सारेको अवधारणाको मूल सन्देश कृषि क्षेत्रलाई केवल स्रोतको प्रयोग बढाउने क्षेत्रका रूपमा नभई ज्ञान, सीप, अनुसन्धान र प्रविधिमा आधारित क्षेत्रका रूपमा विकास गर्नु हो।
यसका लागि कृषि शिक्षा सुधार, युवाको सीप विकास, डिजिटल पूर्वाधार विस्तार, अनुसन्धानमा लगानी, किसानसम्म प्रविधिको पहुँच र कृषि व्यवसायका लागि वित्तीय अवसर आवश्यक हुन्छ।
युवालाई कृषिमा ल्याउन केवल ‘खेती गर’ भन्नु पर्याप्त छैन। उनीहरूलाई आधुनिक कृषि सिकाउने, प्रविधि उपलब्ध गराउने, उद्यम सञ्चालन गर्न पूँजी र बजारसँग जोड्ने तथा कृषिबाट सम्मानजनक आम्दानीको अवसर सिर्जना गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
कृषिको भविष्य अब केवल कति जमिनमा खेती भयो भन्नेमा निर्भर रहने छैन। कति ज्ञान प्रयोग भयो, प्रविधिले कति उत्पादकत्व बढायो, जोखिम कति घट्यो र किसानले बजारबाट कति मूल्य पाए भन्ने कुराले कृषि क्षेत्रको आगामी सफलता निर्धारण गर्नेछ।
प्रतिक्रिया 0