Sustainable Finance | Financial Literacy | Sustainable Future
विश्व उत्पादन र निर्यातमा चीनको बढ्दो प्रभाव
विश्वको कुल उत्पादनमा २८.८ प्रतिशत हिस्सा
बिहीबार, १२ कार्तिक २०८३, बिहान ८:५७
काठमाडौं । कुनै समय सस्ता कपडा, खेलौना र सामान्य इलेक्ट्रोनिक सामान उत्पादन गर्ने देशका रूपमा चिनिएको चीन अहिले विद्युतीय सवारीसाधन, ब्याट्री, सौर्य ऊर्जा उपकरण र जटिल औद्योगिक उत्पादनको विश्वव्यापी शक्तिका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। चीनको यो रूपान्तरणको आधार केवल सस्तो श्रम होइन; ठूलो उत्पादन क्षमता, एकीकृत आपूर्ति शृङ्खला, सरकारी औद्योगिक नीति, प्रविधिमा लगानी र विशाल घरेलु बजारको संयोजन हो।
अमेरिकी–चीन आर्थिक तथा सुरक्षा समीक्षा आयोग (USCC) को सन् २०२५ मा प्रकाशित ‘Made in China 2025’ सम्बन्धी अध्ययनअनुसार विश्वको कुल उत्पादन मूल्य अभिवृद्धिमा चीनको हिस्सा सन् २०१५ को २५.९ प्रतिशतबाट सन् २०२३ मा २८.८ प्रतिशत पुगेको थियो। त्यस्तै, चीनले ‘Made in China 2025’ अन्तर्गत प्राथमिकता दिइएका १० औद्योगिक क्षेत्रका करिब १.५ ट्रिलियन अमेरिकी डलर बराबरका वस्तु सन् २०२३ मा निर्यात गरेको थियो।
यी तथ्यांकले चीनको औद्योगिक शक्ति केवल उत्पादनको परिमाणमा सीमित नभई उच्च मूल्य अभिवृद्धियुक्त उद्योगतर्फ पनि विस्तार भइरहेको देखाउँछन्।
१. ठूलो उत्पादन क्षमता र लागतमा प्रतिस्पर्धा
चीनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताको पहिलो आधार विशाल औद्योगिक उत्पादन प्रणाली हो। ठूलो परिमाणमा वस्तु उत्पादन गर्दा कारखाना, मेसिनरी, अनुसन्धान र अन्य स्थिर लागत धेरै उत्पादन एकाइमा बाँड्न सकिन्छ। यसलाई अर्थशास्त्रमा ‘इकोनोमीज अफ स्केल’ (Economies of Scale) भनिन्छ।
विद्युतीय कार उत्पादन गर्ने कम्पनीले ब्याट्री, मोटर र अन्य पार्टपुर्जाको ठूलो परिमाणमा खरिद गर्दा प्रति एकाइ लागत घटाउन सक्छ। एउटै उत्पादन प्रणालीमा धेरै मोडलका गाडी बनाउने क्षमता हुँदा कारखानाको उपयोग पनि बढाउन सकिन्छ।
चीनको विशाल घरेलु बजारले यस्तो उत्पादन प्रणाली विकास गर्न मद्दत गरेको छ। घरेलु बजारमा ठूलो बिक्री गर्ने कम्पनीले उत्पादनको अनुभव, प्राविधिक दक्षता र आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्ध सुधार्दै विदेशी बजारमा पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्।
तर ठूलो उत्पादन क्षमताले सधैँ उच्च नाफा सुनिश्चित गर्दैन। मागभन्दा बढी उत्पादन हुँदा मूल्य घट्ने र कम्पनीको नाफामा दबाब पर्ने जोखिम पनि हुन्छ। चीनको विद्युतीय सवारी तथा ब्याट्री उद्योगमा देखिएको तीव्र मूल्य प्रतिस्पर्धा यसको उदाहरण हो।
२. एकीकृत आपूर्ति शृङ्खला
चीनको दोस्रो महत्त्वपूर्ण शक्ति औद्योगिक आपूर्ति शृङ्खलाको घनत्व र एकीकरण हो। एउटा विद्युतीय कार उत्पादन गर्न ब्याट्री, इलेक्ट्रोनिक प्रणाली, मोटर, सेन्सर, सफ्टवेयर र अन्य धेरै पार्टपुर्जा आवश्यक पर्छन्। यी वस्तु उत्पादन गर्ने उद्योग, कच्चा पदार्थ प्रशोधन केन्द्र र अन्तिम उत्पादन गर्ने कारखाना एउटै औद्योगिक क्षेत्रमा वा नजिकै हुँदा लागत र उत्पादन समय घटाउन सकिन्छ।
चीनले विद्युतीय सवारी, ब्याट्री र सौर्य ऊर्जा उद्योगमा यस्तो औद्योगिक सञ्जाल विकास गरेको छ। अमेरिकी–चीन आर्थिक तथा सुरक्षा समीक्षा आयोगको अध्ययनअनुसार चीनको औद्योगिक नीतिको सफलतामा ठाडो एकीकरण (Vertical Integration), आपूर्तिकर्ताको सञ्जाल र ठूलो उत्पादन क्षमताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
सौर्य ऊर्जा क्षेत्रमा चीनको प्रभाव यसको उदाहरण हो। अध्ययनअनुसार सौर्य उत्पादन आपूर्ति शृङ्खलाका विभिन्न चरणमा चिनियाँ उत्पादकको विश्व बजार हिस्सा कम्तीमा ८० प्रतिशत पुगेको थियो। यस्तो स्थानले कच्चा पदार्थ प्रशोधनदेखि अन्तिम उत्पादनसम्म लागत र आपूर्तिमा प्रभाव पार्ने क्षमता दिन्छ।
आपूर्ति शृङ्खलाको यही एकीकरणले चिनियाँ कम्पनीलाई उत्पादनमा परिवर्तन गर्न, नयाँ मोडल बजारमा ल्याउन र अन्तर्राष्ट्रिय मागअनुसार उत्पादन बढाउन तुलनात्मक लाभ दिन्छ।
३. सरकारी औद्योगिक नीति र दीर्घकालीन लगानी
चीनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताको तेस्रो आधार सरकारले प्राथमिकता दिएका उद्योगमा गरेको दीर्घकालीन लगानी हो।
सन् २०१५ मा अघि सारिएको ‘Made in China 2025’ रणनीतिले देशलाई सामान्य उत्पादनबाट उच्च प्रविधियुक्त उत्पादनतर्फ लैजाने लक्ष्य राखेको थियो। यसले विद्युतीय सवारी, रोबोटिक्स, उच्चस्तरीय मेसिनरी, सूचना प्रविधि, एयरोस्पेस, नयाँ सामग्री, औद्योगिक उपकरण र चिकित्सा प्रविधिजस्ता १० प्रमुख क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिएको थियो।
यस रणनीतिमा अनुदान, कर छुट, सहुलियतपूर्ण वित्तीय सहयोग, औद्योगिक पूर्वाधार, अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी र स्थानीय उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने उपाय प्रयोग गरिएका थिए।
USCC को अध्ययनअनुसार चीनले सन् २०१५ देखि २०२३ सम्म यी १० प्राथमिकता प्राप्त औद्योगिक क्षेत्रसँग सम्बन्धित विश्वव्यापी निर्यात वृद्धिको करिब एक चौथाइ हिस्सा हासिल गरेको थियो।
यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि सरकारी नीति सफल हुन बजारको माग, प्राविधिक क्षमता, दक्ष जनशक्ति र कम्पनीहरूको कार्यक्षमतासँग मेल खानुपर्छ।
४. प्रविधि, अनुसन्धान र उत्पादन प्रक्रियामा नवीनता
चीनले पछिल्ला वर्षहरूमा उत्पादनको मात्रा बढाउने मात्र नभई उत्पादन प्रक्रियालाई सुधार्ने, स्वचालन अपनाउने र नयाँ प्रविधिलाई व्यावसायिक उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने क्षमतासमेत विस्तार गरेको छ।
विद्युतीय सवारीमा ब्याट्रीको कार्यक्षमता, सवारीसाधनको सफ्टवेयर, विद्युतीय मोटर र उत्पादन प्रक्रियामा सुधारले लागत तथा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा प्रभाव पार्छ। सौर्य ऊर्जामा उत्पादनको दक्षता र उत्पादन लागत घटाउने क्षमताले विश्व बजारमा स्थान विस्तार गर्न मद्दत गर्छ।
USCC को अध्ययनले चीनले लक्षित १० औद्योगिक क्षेत्रमध्ये पाँच क्षेत्रमा अधिकांश प्रमुख लक्ष्य पूरा गरेको वा पार गरेको उल्लेख गरेको छ। ती क्षेत्रमध्ये नयाँ ऊर्जा सवारीसाधन, विद्युतीय उपकरण, जैवऔषधि तथा उच्च कार्यक्षमताका चिकित्सा उपकरण, उच्च प्रविधियुक्त जहाज र अन्तरिक्ष उपकरण समावेश छन्।
५. घरेलु बजार, प्रतिस्पर्धा र उत्पादन विस्तार
चीनको विशाल घरेलु बजारले कम्पनीलाई नयाँ उत्पादन परीक्षण गर्न, उत्पादन बढाउन र प्राविधिक सुधारबाट प्राप्त लाभलाई व्यावसायिक रूपमा प्रयोग गर्न अवसर दिएको छ।
विद्युतीय सवारी उद्योगमा यसको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ। अमेरिकी–चीन आर्थिक तथा सुरक्षा समीक्षा आयोगको अध्ययनअनुसार सन् २०२४ मा चिनियाँ ब्रान्डको विश्वव्यापी विद्युतीय सवारी बजार हिस्साको अनुमान ६२ प्रतिशत थियो। यो तथ्यांक अध्ययनले प्रयोग गरेको बजार परिभाषा र गणनापद्धतिसँग सम्बन्धित छ।
चीनको विद्युतीय सवारी उद्योगमा सरकारी सहयोगले उत्पादन विस्तारसँगै उपभोक्ताको माग बढाउन पनि भूमिका खेलेको थियो। कर छुट, खरिद प्रोत्साहन, चार्जिङ पूर्वाधार विस्तार र सार्वजनिक यातायातमा विद्युतीय सवारीको प्रयोगले घरेलु बजार विकास गर्न सहयोग पुर्याएका थिए।
घरेलु बजारमा प्रतिस्पर्धा तीव्र हुँदा कम्पनीले लागत घटाउन, डिजाइन सुधार्न र नयाँ प्रविधि अपनाउन दबाब महसुस गर्छन्। सफल कम्पनीले यही क्षमता विदेशी बजारमा विस्तार गर्न सक्छन्।
विश्व अर्थतन्त्रमा चीनको औद्योगिक शक्तिको प्रभाव
चीनको औद्योगिक प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताले विश्व बजारमा दुई किसिमका प्रभाव पारिरहेको छ। पहिलो, उपभोक्ता तथा उद्योगले विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, सौर्य ऊर्जा उपकरण र मेसिनरीजस्ता उत्पादन तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा प्राप्त गर्न सक्छन्। दोस्रो, अन्य देशका उत्पादकलाई लागत, प्रविधि र उत्पादन क्षमतामा सुधार गर्न दबाब बढ्छ।
यसले व्यापारिक तनावसमेत सिर्जना गरेको छ। केही देशले चिनियाँ उत्पादनमा सरकारी अनुदानको प्रभाव, बजार प्रतिस्पर्धा र स्थानीय उद्योगमाथि पर्ने असरबारे चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। अर्कोतर्फ, चीनको ठूलो उत्पादन क्षमताले स्वच्छ ऊर्जा तथा विद्युतीय यातायातजस्ता क्षेत्रमा प्रविधिको लागत घटाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
नेपालका लागि के पाठ?
नेपालजस्ता विकासशील अर्थतन्त्रका लागि चीनको अनुभवको मुख्य पाठ सस्तो श्रममा मात्र निर्भर रहनुभन्दा उत्पादनशीलता, प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र औद्योगिक पूर्वाधारमा लगानी गर्नु हो।
नेपालले जलविद्युत्, कृषि प्रशोधन, सूचना प्रविधि र विद्युतीय यातायातसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा आफ्नो तुलनात्मक लाभ प्रयोग गर्न सक्छ। तर त्यसका लागि भरपर्दो ऊर्जा, यातायात, वित्तीय पहुँच, स्थिर औद्योगिक नीति र निजी क्षेत्रका लागि अनुकूल वातावरण आवश्यक हुन्छ।
चीनको औद्योगिक रूपान्तरणले देखाएको छ कि प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कुनै एउटा सुविधाबाट मात्र निर्माण हुँदैन। उत्पादनको आकार, आपूर्ति शृङ्खलाको एकीकरण, सरकारी नीतिको निरन्तरता, प्रविधि र बजारबीचको सम्बन्धले संयुक्त रूपमा उद्योगको दीर्घकालीन सफलता निर्धारण गर्छन्।
समग्रमा, चीनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताको आधार सस्तो श्रमभन्दा धेरै फराकिलो छ। विशाल उत्पादन प्रणाली, एकीकृत आपूर्ति शृङ्खला, दीर्घकालीन औद्योगिक नीति, प्रविधिको व्यावसायिक प्रयोग र घरेलु बजारको आकारले चीनलाई विश्व उत्पादन प्रणालीमा प्रभावशाली बनाएका छन्।
प्रतिक्रिया 0