Sustainable Finance | Financial Literacy | Sustainable Future
रसुवा बाढी : ‘ग्लेसियल एभालान्च’का कारण भएको प्रारम्भिक निष्कर्ष
शुक्रबार, १२ भदौ २०८३, दिउँसो १२:१०
रसुवा हुँदै भोटेकोशी र त्रिशूली नदी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीको पछाडि ‘ग्लेसियल एभालान्च’ अर्थात् हिमनदीको ठूलो हिस्सा बरफ, चट्टान र माटोसहित अचानक खस्ने घटना रहेको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्। प्रारम्भमा भूकम्प वा हिमताल फुट्नुलाई सम्भावित कारण मानिए पनि पछिल्ला स्याटेलाइट तस्बिर र भूगर्भीय विश्लेषणले उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको ठूलो हिम–चट्टान पतनलाई प्रमुख कारणका रूपमा देखाएको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार करिब ५ हजार २०० मिटरको उचाइमा रहेको हिमनदीको ठूलो भाग अचानक भत्किएर करिब १ हजार २०० मिटर तल उपत्यकातर्फ खसेको थियो। त्यस क्रममा ठूलो परिमाणमा बरफ, चट्टान र माटो एकैपटक तल झरेर नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेको थियो। तीव्र गतिमा खसेको यो हिम–चट्टानको समूहले नदीको बहाव अवरुद्ध गर्नुका साथै ठूलो मात्रामा पानी र मलबे जम्मा गराएको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
यसरी हिमनदीको ठूलो हिस्सा खस्दा बनेको आइस–रक एभालान्च नदीमा मिसिएपछि घटनाले अर्को चरण लिएको देखिन्छ। प्रारम्भिक विश्लेषणअनुसार यस्तो बहावले ल्हेन्दे खोलाको मार्गमा अवरोध सिर्जना गरेको र केही समयका लागि पानी थुनिएको हुनसक्छ। त्यसपछि थुनिएको भाग अचानक फुट्दा पानी, बरफ, ढुंगा र माटोको अत्यन्त शक्तिशाली बहाव भोटेकोशी नदीतर्फ आएको थियो। यही तीव्र बहावले केही मिनेटमै नदीको जलस्तर अस्वाभाविक रूपमा बढाएर तल्लो क्षेत्रमा ठूलो विनाश निम्त्याएको थियो।
वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार यो सामान्य बाढीभन्दा निकै फरक प्रकृतिको घटना थियो। भोटेकोशी र आसपासका नदीमा आएको बहावले पानीसँगै विशाल ढुंगा, बरफ, माटो र अन्य मलबे बोकेर तलतर्फ धकेलेको थियो। केही विश्लेषणमा उक्त मलबेको बहाव अत्यन्त तीव्र गतिमा अघि बढेको र नदीको बाटो हुँदै दर्जनौँ किलोमिटर तलसम्म प्रभाव पारेको उल्लेख छ। यसले नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य संरचनालाई क्षणभरमै क्षति पुर्याएको थियो।
घटनाको अर्को रोचक पक्ष भनेको यसले भूकम्पजस्तो भूकम्पीय संकेतसमेत उत्पन्न गर्नु हो। हिमनदी र चट्टानको विशाल हिस्सा अचानक खस्दा उत्पन्न भएको ऊर्जा यति ठूलो थियो कि विश्वभरका सिस्मोग्राफमा कम्पन रेकर्ड भएको थियो। प्रारम्भमा यसलाई भूकम्पसँग जोडिए पनि वैज्ञानिकहरूले पछि उक्त कम्पन आफैं हिम–चट्टान खस्ने घटनाबाट उत्पन्न भएको हुनसक्ने बताएका छन्। केही विश्लेषणले यसको ऊर्जा करिब ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पबराबर रहेको बताएका छन्।
यस घटनालाई ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (GLOF) सँग पनि तुलना गरिएको छ। GLOF मा हिमनदीबाट बनेको तालको प्राकृतिक बाँध फुट्दा तालमा जम्मा भएको ठूलो मात्राको पानी एकैपटक बाहिर निस्कन्छ। तर यसपटकको घटनामा मुख्य ट्रिगर हिमनदीको हिस्सा र चट्टानको पतन तथा त्यसबाट उत्पन्न मलबे बहाव रहेको प्रारम्भिक प्रमाणले देखाएको छ। त्यसैले यसलाई केवल ‘हिमताल फुटेको बाढी’ भनेर बुझ्नु भन्दा हिमनदी पतन, नदी अवरोध, अचानक बहाव र मलबे बाढीको संयुक्त प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
यस्ता घटनामा हिमाली भौगोलिक संरचना आफैंले पनि जोखिमलाई अझ बढाउँछ। उच्च हिमाली क्षेत्रमा नदीहरू साँघुरा उपत्यका हुँदै तीव्र गतिमा बग्ने भएकाले माथिल्लो क्षेत्रमा जम्मा भएको पानी वा मलबे अचानक तलतर्फ आएमा त्यसको विनाशकारी शक्ति धेरै गुणा बढ्न सक्छ। यस घटनामा पनि हजारौँ मिटरको उचाइबाट सुरु भएको बहाव क्रमशः तल्लो क्षेत्रमा झर्दै जाँदा बाटोमा थप चट्टान, माटो र पानी मिसिएको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।
यस घटनाले हिमालयमा बढ्दो जलवायु जोखिमबारे समेत गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार तापक्रम वृद्धि हुँदा हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र हुनुका साथै जमिनभित्रको स्थायी जमेको माटो अर्थात् पर्माफ्रस्ट कमजोर हुन सक्छ। यसले उच्च पहाडी क्षेत्रमा बरफ र चट्टानको स्थिरता घटाएर हिमपहिरो, चट्टान खस्ने घटना तथा मलबे बाढीको जोखिम बढाउन सक्छ। तर अहिलेको घटनालाई प्रत्यक्ष रूपमा जलवायु परिवर्तनकै कारण भएको भनेर निष्कर्ष निकाल्न भने थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक रहेको विज्ञहरूले बताएका छन्।
भोटेकोशी क्षेत्रमा यसअघि पनि हिमताल तथा हिमनदीसँग सम्बन्धित अचानक बाढीका घटना भएका छन्। गत वर्ष पनि सोही क्षेत्रमा आएको ठूलो बाढीलाई हिमताल फुट्ने घटनासँग जोडिएको थियो। यसले नेपाल–तिब्बत सीमावर्ती उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेका हिमताल, हिमनदी र अस्थिर पहाडी ढलानको नियमित निगरानी तथा समयमै पूर्वसूचना प्रणालीको आवश्यकता अझ स्पष्ट पारेको छ।
वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा यस घटनाको सरल श्रृंखला यस्तो देखिन्छ— उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी तथा चट्टानको ठूलो हिस्सा खस्नु → हिम–चट्टानको एभालान्च बन्नु → नदीको मार्गमा अवरोध सिर्जना हुनु → पानी र मलबे जम्मा हुनु → अवरोध अचानक फुट्नु → ठूलो मात्रामा पानी, बरफ, ढुंगा र माटोको तीव्र बहाव भोटेकोशी–त्रिशूलीतर्फ आउनु। यही क्रमले सामान्य नदी बाढीलाई केही मिनेटमै ठूलो विनाशकारी घटनामा परिणत गरेको वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ।
-एजेन्सी
प्रतिक्रिया 0