Sustainable Finance | Financial Literacy | Sustainable Future
अमेरिकी प्रतिबन्धको दबाबमा पनि इरान झुक्नेभन्दा प्रतिरोध बढाउने रणनीतिमा
बुधबार, ३ भदौ २०८३, दिउँसो ३:२७
काठमाडौं । सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि चार दशकभन्दा लामो समयदेखि अमेरिकी प्रतिबन्धको सामना गर्दै आएको इरानमाथि थप आर्थिक तथा रणनीतिक दबाब बढिरहेका बेला तेहरानले आत्मसमर्पण गर्नेभन्दा प्रतिरोध र तनाव बढाउने बाटो रोज्न सक्ने विश्लेषकहरूले बताएका छन्।
इरानमाथि अमेरिकी प्रतिबन्ध नयाँ विषय होइन। सन् १९७९ मा अमेरिकी दूतावास संकटपछि सुरु भएको प्रतिबन्धको लामो शृंखला पछिल्ला दशकमा इरानको तेल निर्यात, बैंकिङ प्रणाली, विदेशी मुद्रा कारोबार, लगानी तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसम्म फैलिएको छ। प्रतिबन्धका कारण इरानी अर्थतन्त्रले ठूलो दबाब झेले पनि त्यसले इरानी शासनलाई पूर्ण रूपमा आफ्नो रणनीतिक तथा राजनीतिक अडान त्याग्न बाध्य बनाउन सकेको छैन।
अहिलेको अवस्थामा भने परिस्थिति अझ जटिल बनेको छ। अमेरिकाले इरानमाथि थप आर्थिक दबाब र प्रतिबन्ध बढाउने तयारी गरिरहेको छ। पछिल्लो समय अमेरिकी पक्षले इरानको तेल कारोबार, त्यससँग जोडिएका संस्था तथा वित्तीय सञ्जाललाई लक्षित गर्दै प्रतिबन्ध विस्तार गर्ने विकल्प अघि सारेको छ।
प्रतिबन्धले इरानलाई कति कमजोर बनाएको छ?
प्रतिबन्धले इरानको अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पारेको छ। तेल आम्दानीमा दबाब, विदेशी मुद्राको अभाव, कमजोर हुँदै गएको मुद्रा, उच्च मुद्रास्फीति र व्यापारिक अवरोधले सर्वसाधारणको जीवनयापन कठिन बनाएको छ।
पछिल्लो तथ्यांकअनुसार इरानमा जुलाईमा मुद्रास्फीति करिब ६६ प्रतिशत पुगेको र खाद्य वस्तुको मूल्य अझ तीव्र रूपमा बढेको Reuters ले जनाएको छ। युद्ध र प्रतिबन्धका कारण उद्योग, रोजगारी तथा आयात प्रणालीमा समेत थप दबाब परेको छ।
तर आर्थिक कठिनाइलाई मात्र आधार बनाएर इरानले राजनीतिक रूपमा आत्मसमर्पण गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न कठिन रहेको विश्लेषण छ। लामो समयको प्रतिबन्धसँगै इरानले वैकल्पिक व्यापार सञ्जाल, प्रतिबन्ध छल्ने उपाय र घरेलु उत्पादनमा निर्भर हुने रणनीति विकास गरेको छ।
किन ‘झुक्ने’ भन्दा ‘प्रतिरोध’ रोज्न सक्छ इरान?
विश्लेषकहरूको मुख्य तर्क यही हो कि प्रतिबन्धले आर्थिक मूल्य तिर्न बाध्य बनाए पनि शासन परिवर्तन वा रणनीतिक आत्मसमर्पण सुनिश्चित गर्दैन।
इरानको नेतृत्वका लागि अमेरिकी दबाब स्वीकार गर्नु केवल आर्थिक विषय नभई राजनीतिक र सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले थप दबाब आएमा तेहरानले वार्ताको विकल्प खुला राख्दै सैन्य तथा रणनीतिक दबाब बढाउन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
पछिल्लो घटनाक्रमले पनि यही संकेत गरेको छ। अमेरिकासँगको वार्ता र युद्धविराम प्रयास कमजोर बनेपछि इरानी पक्षले आवश्यक परे सैन्य रूपमा थप आक्रामक बन्ने चेतावनी दिएको छ। विशेषगरी हर्मुज जलडमरूमध्यलाई आफ्नो रणनीतिक दबाबको महत्वपूर्ण साधनका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने संकेत इरानले दिएको छ।
हर्मुज किन महत्वपूर्ण छ?
हर्मुज जलडमरूमध्य विश्व ऊर्जा बजारका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो। फारसको खाडीबाट विश्व बजारतर्फ जाने ठूलो परिमाणको तेल तथा ग्यास यही मार्ग हुँदै ओसारपसार हुन्छ।
त्यसैले इरानले हर्मुजमा जहाज आवागमन अवरुद्ध गरेमा यसको प्रभाव केवल अमेरिका र इरानबीच सीमित रहने छैन। विश्वव्यापी तेल आपूर्ति, इन्धनको मूल्य, ढुवानी लागत र मुद्रास्फीतिमा समेत प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ।
पछिल्लो तनावका कारण हर्मुज हुँदै हुने समुद्री आवागमन उल्लेखनीय रूपमा घटेको र तेल बजारमा आपूर्ति जोखिम बढेको Reuters ले जनाएको छ। अगस्ट १७ मा Brent crude को मूल्य करिब ९०.८७ डलर प्रतिब्यारेल पुगेको थियो।
अमेरिकाको रणनीति पनि परिवर्तन हुँदै
अमेरिकाले इरानमाथि केवल परम्परागत प्रतिबन्ध लगाउनेभन्दा तेल आम्दानी र वित्तीय सञ्जाललाई अझ व्यापक रूपमा लक्षित गर्ने रणनीति अघि बढाइरहेको छ। चिनियाँ स्वतन्त्र रिफाइनरीहरू तथा इरानसँगको तेल कारोबारमा संलग्न वित्तीय संस्थामाथि दबाब बढाउने विकल्पसमेत विचार भइरहेको Reuters ले जनाएको छ।
तर यस्तो कदमको अर्को जोखिम पनि छ। चीनसँग जोडिएका तेल कारोबार र बैंकहरूलाई लक्षित गर्दा अमेरिका–चीन सम्बन्धमा समेत थप तनाव आउन सक्छ। त्यसैगरी इरानमाथि अत्यधिक दबाब बढाउँदा तेल आपूर्ति प्रभावित भएर अमेरिका र विश्व अर्थतन्त्रले समेत महँगो ऊर्जा तथा उच्च मुद्रास्फीतिको सामना गर्नुपर्ने जोखिम हुन्छ।
अबको सम्भावित बाटो
इरानका लागि अहिले मुख्यतः तीनवटा विकल्प देखिन्छन, वार्ता सीमित प्रतिरोध वा व्यापक सैन्य तथा रणनीतिक प्रतिरोध।
वार्ताको ढोका पूर्ण रूपमा बन्द भएको छैन। तर इरानले प्रतिबन्ध हटाउने, आफ्नो सम्पत्ति फुकुवा गर्ने र हर्मुजमा आफ्नो रणनीतिक हित सुरक्षित गर्ने विषयलाई महत्वपूर्ण मागका रूपमा अघि सारिरहेको छ। अर्कोतर्फ, अमेरिकाले थप आर्थिक दबाब र आत्मसमर्पणको माग गरिरहेको अवस्था छ।
यसले गर्दा तत्कालै कुनै स्थायी समाधान निस्कने सम्भावना कमजोर देखिन्छ। बरु दबाब बढ्दै जाँदा इरानले सैन्य, ऊर्जा र क्षेत्रीय प्रभावका माध्यमबाट आफ्नो बार्गेनिङ पावर बढाउने प्रयास गर्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।
अन्त्यमा,
इरानमाथि दशकौँदेखि लगाइएका अमेरिकी प्रतिबन्धले उसको अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाएको भए पनि प्रतिबन्ध मात्रले इरानलाई आफ्नो रणनीतिक अडान त्याग्न बाध्य पार्न सकेको छैन। अहिले थप प्रतिबन्ध, आर्थिक दबाब र सैन्य तनाव एकैसाथ बढिरहेका कारण इरानले विगतमा जस्तै दबाब सहने, वैकल्पिक आर्थिक बाटो खोज्ने र आवश्यक परे क्षेत्रीय तथा सैन्य प्रतिरोध बढाउने रणनीति लिन सक्ने सम्भावना बलियो देखिन्छ।
तर यस्तो रणनीतिक टकराव लामो समयसम्म चल्दा यसको मूल्य इरानले मात्र होइन, खाडी क्षेत्र, विश्व ऊर्जा बजार र विश्व अर्थतन्त्रले समेत चुकाउनुपर्ने जोखिम छ। त्यसैले आगामी दिनमा प्रतिबन्ध र सैन्य दबाबभन्दा कूटनीतिक समाधानतर्फ जाने बाटो खुल्छ कि तनाव थप गहिरिन्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ।
प्रतिक्रिया 0