Sustainable Finance | Financial Literacy | Sustainable Future
महँगी बढ्यो, खाद्य र ढुवानीले बढायो दबाब
“आयातसँगै बढ्यो मुद्रास्फीति”
सोमबार, १२ आश्विन २०८३, राति ९:४६
काठमाडौं । नेपालमा उपभोक्ताको दैनिक खर्च बढाउने गरी महँगीको दबाब फेरि तीव्र भएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिना अर्थात् २०८३ साउनमा वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ५.९६ प्रतिशत पुगेको छ। यो अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको १.६८ प्रतिशतको तुलनामा ४.२८ प्रतिशत बिन्दुले बढी हो। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार यो २१ महिनायताकै उच्च मुद्रास्फीति हो।
महँगी बढ्नुमा सबैभन्दा ठूलो दबाब खाद्य तथा पेय पदार्थ समूहबाट आएको छ। समीक्षा महिनामा खाद्य तथा पेय पदार्थको मूल्यवृद्धि ६.७७ प्रतिशत पुगेको छ भने गैरखाद्य तथा सेवा समूहको मुद्रास्फीति ५.५२ प्रतिशत रहेको छ। खाद्य समूहभित्र घिउ तथा तेलको मूल्य १५.६२ प्रतिशत, फलफूल १५.३९ प्रतिशत, मासु तथा माछा ८.६५ प्रतिशत र तरकारीको मूल्य ६.९० प्रतिशतले बढेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांक छ। गैरखाद्यतर्फ यातायात समूहको मूल्य सूचकांक १३.१७ प्रतिशतले बढेको छ।
खाद्य वस्तुमा किन बढ्यो दबाब?
नेपालको महँगीमा खाद्य वस्तुको मूल्यले ठूलो भूमिका खेल्नुको एउटा कारण आयातमा निर्भरता हो। पछिल्लो आर्थिक वर्षमा नेपालको खाद्य आयात बिल बढेर करिब रु. ४३४.२६ अर्ब पुगेको थियो। बढ्दो उपभोग, रेमिट्यान्सबाट बढेको क्रयशक्ति, घरेलु कृषि उत्पादन र उपभोगबीचको अन्तर तथा कृषि क्षेत्रमा श्रम अभावले खाद्य आयातमा निर्भरता बढाएको विश्लेषण गरिएको छ।
चामलको मूल्यमा समेत आयात लागतको असर देखिएको छ। व्यवसायीका अनुसार भारतमा धानको खरिद मूल्य बढेपछि नेपालमा ढुवानी, मिलिङ र भन्सार लागतसमेत जोडिँदा खुद्रा मूल्य बढेको हो। पछिल्ला महिनामा चामल, खानेतेल, दाल, अण्डा तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढेको रिपोर्ट गरिएको छ।
वर्षायामले तरकारीमा थप दबाब
तरकारीको मूल्यमा भने मौसमी आपूर्ति कमी र पछिल्ला दिनको वर्षा तथा पहिरोले थप दबाब सिर्जना गरेको देखिन्छ। कालिमाटीको थोक बजारमा पछिल्लो एक सातामै टमाटरको मूल्य ६१.७६ प्रतिशत बढेर प्रतिकिलो रु. ११० पुगेको रिपोर्ट छ। बन्दाकोपीको थोक मूल्य १७१.४३ प्रतिशतले बढेर रु. ९५ पुगेको तथा काउली २२.७३ प्रतिशत बढेर रु. १३५ पुगेको छ।
यसअघि पनि वर्षायाममा गर्मीयामका तरकारीको उत्पादन घट्ने र हिउँदे तरकारी बजारमा पूर्ण रूपमा आइनसक्ने अवस्थाले आपूर्ति कम भएको व्यवसायी तथा बजार अधिकारीहरूले बताएका थिए। उत्पादन घट्दा माग तुलनात्मक रूपमा स्थिर रहे पनि बजारमा आउने परिमाण घटेपछि मूल्य बढ्ने सामान्य आपूर्ति–मागको दबाब देखिन्छ।
आयात, डलर र अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यको असर
नेपालले ठूलो मात्रामा खाद्य तथा औद्योगिक कच्चा पदार्थ आयात गर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दा त्यसको असर नेपालमा पनि पर्छ। खानेतेलको मूल्यवृद्धिमा अन्तर्राष्ट्रिय कच्चा पदार्थको मूल्य, अमेरिकी डलरको विनिमयदर र अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी भाडा बढेको व्यवसायीहरूले बताएका छन्।
यसलाई अर्थशास्त्रमा Imported Inflation अर्थात् आयातित मुद्रास्फीतिको प्रभावका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। नेपालले विदेशबाट महँगोमा वस्तु ल्याउँदा त्यसको लागत अन्ततः थोक हुँदै खुद्रा बजारसम्म पुग्छ।
इन्धन र ढुवानी लागतको प्रभाव
महँगीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उत्पादन तथा ढुवानी लागत हो। यसअघि पश्चिम एसियाको तनावसँगै इन्धनको मूल्य बढ्दा नेपालमा थोक मुद्रास्फीति एक समय ८.४७ प्रतिशत पुगेको थियो। त्यतिबेला ऊर्जा समूहको थोक मूल्य ४८.१४ प्रतिशत बढेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांक उद्धृत गर्दै रिपोर्ट गरिएको थियो।
थोक बजारमा लागत बढेपछि त्यसको प्रभाव खुद्रा बजारमा केही समयपछि देखिन सक्छ। त्यसैले अहिलेको उपभोक्ता महँगीलाई तत्कालको मागसँग मात्र जोडेर हेर्नुभन्दा इन्धन, ढुवानी, आयात र उत्पादन लागतको पछिल्लो प्रभाव समेत हेर्नुपर्ने हुन्छ।
तर सबै महँगी बाह्य कारणले मात्रै होइन
महँगीको सम्पूर्ण जिम्मेवारी अन्तर्राष्ट्रिय बजार वा आयात लागतलाई मात्र दिन पनि मिल्दैन। बजारमा मूल्य निर्धारणको पारदर्शिता, बिचौलियाको भूमिका, प्रतिस्पर्धाको अवस्था, मौसमी आपूर्ति व्यवस्थापन र सरकारी बजार अनुगमनले पनि उपभोक्ता मूल्यमा प्रभाव पार्छ।
पछिल्लो समय उपभोक्ता अधिकार पक्षबाट पनि दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यवृद्धि र बजार अनुगमन कमजोर भएको विषय उठाइएको छ। त्यसैले लागत बढेको वास्तविक हिस्सा कति हो र बजार तहमा थपिएको मार्जिन कति हो भन्ने छुट्याउन प्रभावकारी बजार अनुगमन आवश्यक देखिन्छ।
नेपालमा महँगीको अहिलेको तस्वीर
पछिल्लो तथ्यांकलाई हेर्दा नेपालमा अहिलेको मुद्रास्फीतिलाई एउटै कारणले व्याख्या गर्न कठिन छ। खाद्य वस्तुको मूल्यवृद्धि, मौसमी आपूर्ति कमी, आयातित वस्तुको लागत, अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य, ऊर्जा तथा ढुवानी खर्च र बजार व्यवस्थापन सबैले मूल्यमा दबाब सिर्जना गरिरहेका छन्।
अर्थात्, अहिलेको महँगीलाई केवल माग बढेको कारण मात्र नभई “Cost-Push Inflation” अर्थात् लागत बढेर उत्पन्न हुने मुद्रास्फीतिको प्रभाव पनि बलियो रहेको अवस्थाका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यही कारण दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य घटाउन मौद्रिक नीतिसँगै कृषि उत्पादन र आपूर्ति व्यवस्थापन, आयात लागत, ढुवानी तथा बजार अनुगमनमा समेत ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
केहि सुझाव
महँगी नियन्त्रणका लागि तत्काल आपूर्ति सहज बनाउने, सडक तथा ढुवानी अवरोध हटाउने, खाद्यान्नको पर्याप्त मौज्दात कायम राख्ने र बजारमा अनावश्यक मूल्यवृद्धि तथा कालोबजारीको प्रभावकारी अनुगमन आवश्यक देखिन्छ।
दीर्घकालमा कृषि उत्पादन बढाउने, भण्डारण तथा शीतभण्डारको क्षमता विस्तार गर्ने, उत्पादनदेखि बजारसम्मको आपूर्ति शृंखला व्यवस्थित गर्ने र अत्यधिक आयात निर्भरता घटाउने नीतिले खाद्य मूल्यमा पर्ने दबाब कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ। साथै, इन्धन तथा ढुवानी लागतमा हुने उतारचढावको प्रभाव कम गर्ने उपाय अपनाउन सके उपभोक्तासम्म पुग्ने वस्तुको मूल्य स्थिर राख्न थप मद्दत पुग्नेछ।
प्रतिक्रिया 0