Sustainable Finance | Financial Literacy | Sustainable Future
खेलकुद : लगानीको नयाँ क्षेत्र, पूर्वाधारमा ठूलो खाडल
बुधबार, २१ आश्विन २०८३, दिउँसो ३:३५
काठमाडौं । खेलकुद अब केवल खेलाडीको प्रदर्शन, प्रतियोगिता र मनोरञ्जनमा सीमित छैन। विश्वभर प्रसारण अधिकार, प्रायोजन, टिकट बिक्री, डिजिटल सामग्री, मर्चेन्डाइज, खेलाडीको ब्रान्ड, फिटनेस तथा खेलकुद पूर्वाधार ठूलो व्यावसायिक बजार बन्दै गएपछि खेलकुदमा निजी पूँजी र प्राइभेट इक्विटीको आकर्षण तीव्र रूपमा बढेको छ।
यसको पछिल्लो उदाहरण इंग्लिस फुटबल क्लब चेल्सी, फिटनेस प्रतियोगिता हाइरक्स (HYROX) र विश्व फुटबलका ठूला क्लबहरूमाथि देखिएको वित्तीय बहस हो। यी घटनाले खेलकुदमा पैसा कसरी प्रवेश गरिरहेको छ र त्यसले क्लब, खेलाडी तथा समर्थकको भविष्यलाई कसरी प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने बहसलाई थप बलियो बनाएका छन्।
खेलकुदमा अर्बौंको लगानी
खेलकुदको व्यावसायिक सम्भावना पछिल्ला वर्षमा निकै बढेको छ। नेपाल इकोनोमिक फोरमका अनुसार विश्व खेलकुद अर्थतन्त्रले सन् २०२५ मा करिब २.३ ट्रिलियन अमेरिकी डलरको वार्षिक आर्थिक गतिविधि सिर्जना गरेको अनुमान छ। यो आकार सन् २०३० सम्म ३.७ ट्रिलियन डलर र सन् २०५० सम्म ८.८ ट्रिलियन डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।
खेलकुदसँग प्रत्यक्ष जोडिएका व्यावसायिक तथा सहभागितामूलक खेल, खेल सामग्री र खेल पर्यटनले मात्रै सन् २०२५ मा करिब २ ट्रिलियन डलरको गतिविधि सिर्जना गरेको र प्रसारण, स्ट्रिमिङ, गेमिङ, पोषण, वेयरेबल प्रविधि तथा खेल सेवाजस्ता सम्बन्धित क्षेत्रमा थप करिब ३०० अर्ब डलरको कारोबार रहेको उक्त विश्लेषणमा उल्लेख छ।
यही ठूलो बजारका कारण प्राइभेट इक्विटी, संस्थागत लगानीकर्ता तथा ठूला कर्पोरेट समूह खेलकुदतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
चेल्सीमा प्राइभेट इक्विटीको पूर्ण नियन्त्रण
यसको पछिल्लो चर्चित उदाहरण चेल्सी एफसी हो। सेप्टेम्बर २०२६ मा चेल्सीले अमेरिकी प्राइभेट इक्विटी फर्म क्लियरलेक क्यापिटलका सम्बद्ध संस्थाले टोड बोहली र मार्क वाल्टरको स्वामित्व हिस्सेदारी खरिद गरी क्लबमा पूर्ण नियन्त्रण लिने घोषणा गरेको थियो।
क्लियरलेक सन् २०२२ देखि चेल्सीको स्वामित्व समूहमा सहभागी थियो। नयाँ स्वामित्व संरचनापछि क्लबमा उसको नियन्त्रण अझ बलियो बनेको छ। चेल्सीका अनुसार पछिल्लो स्वामित्व अवधिमा पुरुष तथा महिला टोली, युवा टोली, कोब्हम प्रशिक्षण केन्द्र, मेडिकल तथा खेलाडी सहयोग प्रणाली, एकेडेमी र क्लबको व्यावसायिक संरचनामा ठूलो लगानी गरिएको छ।
यसले ठूलो निजी पूँजीले क्लबलाई पूर्वाधार, खेलाडी विकास र विश्वव्यापी व्यावसायिक विस्तारमा लगानी गर्ने क्षमता बढाउन सक्ने देखाउँछ। तर अर्कोतर्फ, क्लबको दीर्घकालीन खेलकुद उद्देश्य र लगानीकर्ताले खोज्ने वित्तीय प्रतिफलबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ।
हाइरक्समा ६० करोड युरोको मूल्यांकन
फुटबलमा मात्र होइन, नयाँ पुस्तामाझ लोकप्रिय हुँदै गएको फिटनेस प्रतियोगिता हाइरक्स पनि निजी इक्विटीको आकर्षणमा परेको छ।
अमेरिकी प्राइभेट इक्विटी फर्म एल क्याटरटन नेतृत्वको लगानीकर्ता समूहको समर्थनमा हाइरक्सका संस्थापकहरूले कम्पनीको बहुमत हिस्सेदारी पुनः लिएका छन्। कारोबारको वित्तीय विवरण सार्वजनिक नगरिए पनि विभिन्न सञ्चारमाध्यमले यसको मूल्यांकन करिब ६० करोड युरो (करिब ६९.८ करोड अमेरिकी डलर) रहेको जनाएका छन्।
सन् २०१७ मा जर्मनीको ह्याम्बर्गमा स्थापना भएको हाइरक्स अहिले ३० भन्दा बढी देशमा कार्यक्रम, प्रशिक्षण र सम्बन्धित जिममार्फत विस्तार भएको छ। सन् २०२५–२६ को सिजनमा मात्रै कम्पनीले १०० भन्दा बढी कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो, जसमा १४ लाखभन्दा बढी सहभागी र १५ लाखभन्दा बढी दर्शक सहभागी भएको राउटर्सले जनाएको छ।
यसले लगानीकर्ताको नजर अब परम्परागत फुटबल, क्रिकेट वा बास्केटबलमा मात्र नभई तीव्र गतिमा बढिरहेका फिटनेस र नयाँ खेलकुद व्यवसायमा समेत पुगेको देखाउँछ।
नेपालमा पनि खेलकुदको व्यावसायिक सम्भावना
विश्वको तुलनामा नेपालको खेलकुद बजार सानो भए पनि क्रिकेट र फुटबलले ठूलो व्यावसायिक सम्भावना देखाउन थालेका छन्।
यसको महत्वपूर्ण उदाहरण नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) हो। दोस्रो संस्करणमा एनपीएलले कुल ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको सकल आम्दानी गरेको थियो। त्यस अवधिको कुल खर्च करिब २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ रहेको नेपाल क्रिकेट संघको विवरणलाई उद्धृत गर्दै काठमाडौं पोस्टले जनाएको छ।
तेस्रो संस्करणमा एनपीएलको व्यावसायिक मूल्य अझ बढेको देखिन्छ। २०२६ को तेस्रो संस्करणका टेलिभिजन तथा ओटीटी प्रसारण अधिकारबाट मात्रै ३२ करोड ६८ लाख रुपैयाँ प्राप्त भएको छ। त्यसमध्ये विश्वव्यापी ओटीटी अधिकार १८ करोड ४ लाख रुपैयाँमा र नेपालका टेलिभिजन प्रसारण अधिकार १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा बिक्री भएका छन्। टिकटिङ अधिकारबाट थप ६५ लाख रुपैयाँ प्राप्त हुने सम्झौता भएको छ। यसरी प्रसारण तथा टिकटिङबाट मात्रै एनपीएलले ३३ करोड ३३ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको व्यावसायिक आम्दानी सुनिश्चित गरेको छ।
प्रसारण अधिकारको मूल्यमा भएको वृद्धिले नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक सम्भावनालाई स्पष्ट देखाउँछ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, यसले खेलकुदमा निजी क्षेत्रका लागि प्रायोजन, प्रसारण, डिजिटल प्लेटफर्म, टिकटिङ, मर्चेन्डाइज, फ्रेन्चाइज र खेलाडीको ब्रान्डिङ जस्ता नयाँ बजार खोलिरहेको छ।
फ्रेन्चाइज मोडलले खोल्दैछ नयाँ ढोका
एनपीएलको फ्रेन्चाइज मोडल पनि नेपालमा खेलकुदलाई लगानीको क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। नेपाल क्रिकेट संघले फ्रेन्चाइज स्वामित्वका लागि कम्पनी दर्ता, कर अनुपालन तथा निश्चित वित्तीय र कानुनी मापदण्ड तोकेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीले फ्रेन्चाइज लिन चाहेको अवस्थामा नेपाली कम्पनीसँग संयुक्त लगानी गर्नुपर्ने व्यवस्था पनि राखिएको छ।
यसले नेपाली खेलकुदमा विदेशी पूँजी र स्थानीय व्यवसायबीच सहकार्यको सम्भावनासमेत देखाउँछ।
पूर्वाधारमा ठूलो खाडल
तर नेपालमा खेलकुदको व्यावसायिक सम्भावना बढ्दै गए पनि पूर्वाधार अझै ठूलो चुनौती हो।
सरकारले आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा युवा तथा खेलकुद क्षेत्रका लागि ६ अर्ब ८ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको थियो, जुन त्यस समयसम्मकै उच्च बजेट थियो। त्यसमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय क्रिकेट मैदान स्तरोन्नतिका लागि ४० करोड रुपैयाँ तथा मुलपानी, कैलाली, चितवन र मोरङका क्रिकेट रंगशाला निर्माण पूरा गर्न ४२ करोड रुपैयाँ छुट्याइएको थियो।
तर आर्थिक वर्ष २०२६/२७ मा खेलकुदका लागि छुट्याइएको बजेट घटेर ४ अर्ब ३ करोड रुपैयाँमा आएको छ। सरकारले आगामी तीन वर्षमा कम्तीमा ८ हजार दर्शक क्षमताका १० वटा फुटबल रंगशालामा फ्लडलाइट जडान तथा स्तरोन्नति गर्ने योजना पनि अघि सारेको छ।
नेपालमा राम्रो पूर्वाधारको अभाव रहेको विषय लामो समयदेखि उठ्दै आएको छ। एनपीएलले भने सीमित पूर्वाधारमै पनि ठूलो दर्शक र आम्दानी सिर्जना गर्न सकिने सम्भावना देखाएको छ।
निजी लगानी आए के बदलिन सक्छ ?
खेलकुदमा निजी क्षेत्रको ठूलो लगानी भित्रिएमा सबैभन्दा पहिले पूर्वाधार, प्रशिक्षण, खेलाडी विकास र व्यावसायिक व्यवस्थापनमा सुधार आउन सक्छ।
क्रिकेट रंगशाला, फुटबल मैदान, प्रशिक्षण केन्द्र, जिम, खेल विज्ञान तथा मेडिकल सुविधा निर्माणमा निजी पूँजी प्रयोग गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी खेलाडीको ब्रान्ड व्यवस्थापन, डिजिटल सामग्री, प्रत्यक्ष प्रसारण र अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तारबाट अतिरिक्त आम्दानी सिर्जना गर्न सकिन्छ।
तर निजी लगानीसँग जोखिम पनि जोडिन्छ। लगानीकर्ताले स्वाभाविक रूपमा आफ्नो पूँजीमा प्रतिफल खोज्ने भएकाले क्लब वा फ्रेन्चाइजको निर्णयमा व्यावसायिक नाफा र खेलकुदको दीर्घकालीन हितबीच द्वन्द्व हुन सक्छ।
समर्थकका लागि टिकट महँगो हुन सक्ने, खेलाडीलाई अत्यधिक व्यावसायिक दबाब पर्न सक्ने र क्लबको स्थानीय पहिचानभन्दा बजार विस्तारलाई प्राथमिकता दिइन सक्ने जोखिम पनि रहन्छ।
नेपालले के सिक्न सक्छ ?
विश्वका ठूला खेलकुद बजारमा भइरहेको लगानीबाट नेपालले एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्छ—खेलकुदलाई खर्च गर्ने क्षेत्रभन्दा पनि आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्ने उद्योगका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
तर त्यसका लागि पारदर्शी फ्रेन्चाइज प्रणाली, स्पष्ट वित्तीय नियम, व्यावसायिक व्यवस्थापन, खेलाडीको अधिकार संरक्षण, राम्रो पूर्वाधार र लगानीकर्ताको जवाफदेहिता आवश्यक हुन्छ।
एनपीएलको बढ्दो प्रसारण मूल्य र आम्दानीले नेपालमा त्यसको आधार तयार भइरहेको संकेत गर्छ। अब यही मोडललाई क्रिकेटबाहेक फुटबल, महिला खेल, एथलेटिक्स, मार्सल आर्ट, साहसिक खेल, फिटनेस तथा खेल पर्यटनसम्म विस्तार गर्न सके खेलकुद नयाँ रोजगारी र लगानीको स्रोत बन्न सक्छ।
प्रतिक्रिया 0