Sustainable Finance | Financial Literacy | Sustainable Future
सिसाका झ्यालसंग ठोक्किएर वर्षेनि अर्बौं चराको मृत्यु
शनिबार, १७ आश्विन २०८३, बिहान ६:५३
काठमाडौं । मौसमी बसाइँसराइका क्रममा हरेक वर्ष अर्बौं चरा लामो दूरीको यात्रा गर्छन्। तर गन्तव्यतर्फको यो प्राकृतिक यात्रामा मानव बस्ती र संरचनाबाट सिर्जित जोखिम पनि उनीहरूले सामना गर्नुपर्छ। नेसनल जियोग्राफिकका अनुसार सिसाका झ्यालमा ठोक्किनु र घरपालुवा बिरालोको आक्रमणका कारण हरेक वर्ष अर्बौं चराको मृत्यु हुने गरेको छ। उत्तर अमेरिकामा वसन्त र शरद ऋतुमा ठूलो संख्यामा चरा बसाइँसराइ गर्छन् र यस क्रममा भवन तथा घरपालुवा बिरालो प्रमुख मानवीय जोखिममध्ये पर्छन्।
विशेषगरी अमेरिकामा मात्रै हरेक वर्ष ३.५ अर्बसम्म चरा सिसासँग ठोक्किएर मर्ने अनुमान छ। चराले सिसालाई देख्न नसक्दा त्यसमा प्रतिबिम्बित आकाश, रूख वा अन्य प्राकृतिक दृश्यलाई वास्तविक वातावरण ठानेर उड्दा ठक्कर खाने गर्छन्। कतिपय चरा ठक्करपछि उडेको देखिए पनि टाउकोमा लागेको चोट वा अन्य आन्तरिक चोटका कारण पछि मर्न सक्छन्।
चराको अर्को ठूलो जोखिम घरपालुवा बिरालो हो। बसाइँसराइका क्रममा शहर तथा बस्तीमा आराम गर्न वा खाना खोज्न झरेका चरा बिरालोको सिकार बन्न सक्छन्। नेसनल जियोग्राफिकसँग कुरा गर्दै वन्यजन्तु पुनर्स्थापना विशेषज्ञहरूले बिरालोको आक्रमणबाट घाइते भएका चरामा संक्रमणको जोखिमसमेत उच्च हुने बताएका छन्। चरालाई जोगाउने सरल उपायका रूपमा बिरालोलाई घरभित्र राख्न सुझाव दिइएको छ।
कृत्रिम प्रकाश पनि अर्को जोखिम हो। रातमा बसाइँसराइ गर्ने चराहरू शहर तथा बस्तीका बत्तीबाट आकर्षित भएर त्यही क्षेत्रमा बस्न खोज्दा भवन र सिसासँग ठोक्किने जोखिम बढ्न सक्छ। सिसामा बाहिरी भागबाट देखिने ढाँचा वा डिकल राख्ने, राति अनावश्यक बत्ती बन्द गर्ने तथा चरामैत्री भवन डिजाइन अपनाउनेजस्ता उपायले यस्तो जोखिम घटाउन सकिन्छ। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणका अनुसार झ्यालको बाहिरी भागमा करिब २×२ इन्चको दूरीमा ढाँचा राख्नु चरालाई सिसा पहिचान गर्न सहयोगी हुन सक्छ।
नेपालमा पनि भवनसँग ठोक्किएर चराको मृत्यु
यो समस्या नेपालका लागि पनि नयाँ होइन। बर्ड कन्जरभेसन नेपालसँग सम्बन्धित २०२३ को आधारभूत अध्ययनले २०२२ देखि २०२३ सम्म १३ जिल्लाबाट भवनसँग चरा ठोक्किएका ४१ वटा प्रमाणित घटना अभिलेख गरेको थियो। तीमध्ये ७०.७३ प्रतिशत चरा मरेका थिए भने २९.२७ प्रतिशत जीवित भेटिएका थिए। अध्ययनमा भवनसँग ठोक्किएका १९ प्रजातिका चरा अभिलेख गरिएको थियो।
अध्ययनमा काठमाडौं जिल्लामा सबैभन्दा धेरै भवन–चरा ठक्करका घटना भेटिएका थिए। अभिलेख भएका घटनामध्ये घर भँगेराको हिस्सा १९.५१ प्रतिशत र घर कागको हिस्सा १४.६३ प्रतिशत थियो। अध्ययनले शहरका साना हरियाली क्षेत्र तथा पानीका स्रोतले चरालाई आकर्षित गर्ने तर त्यही आसपासका अग्ला भवन, सिसाका झ्याल र कृत्रिम प्रकाशले जोखिम बढाउने देखाएको छ।
अध्ययनका अनुसार भवनसँग ठोक्किने घटना शहरमा बढी देखिएका थिए र बिहानको समयमा जोखिम तुलनात्मक रूपमा बढी थियो। प्रारम्भिक बिहानको समयमा १७, बिहान ढिलो १२, दिउँसो सुरुमा ७ र दिउँसो ढिलो ५ वटा घटना अभिलेख भएका थिए। अध्ययनले चरामैत्री भवन डिजाइन, सिसामा Bird-Safe Treatment र बसाइँसराइको समयमा कृत्रिम प्रकाश घटाउने उपायलाई सम्भावित समाधानका रूपमा औंल्याएको छ। तर यो अध्ययन १३ जिल्लामा संकलित तथ्यांकमा आधारित भएकाले यसलाई नेपालभर हुने चराको मृत्युको राष्ट्रिय अनुमानका रूपमा लिन भने मिल्दैन।
नेपालमा चराका लागि विद्युत् पूर्वाधार पनि अर्को मानवीय जोखिमका रूपमा देखिएको छ। स्याङ्जाको पुतलीबजार नगरपालिकामा २०२१–२०२२ मा ३०.६ किलोमिटर लामो विद्युत् वितरण लाइनमा गरिएको अध्ययनमा ११ प्रजातिका ४३ वटा चरा मृत भेटिएका थिए। तीमध्ये १७ वटा ६ प्रजाति विद्युत् तारसँग ठोक्किएर र २६ वटा ८ प्रजाति करेन्ट लागेर मरेका थिए। अध्ययनमा संकटापन्न सेतो गिद्ध समेत करेन्ट लागेर मरेको अभिलेख गरिएको थियो।
ईएसजी र बैंकिङसँग कसरी जोडिन्छ?
यस्ता जोखिम ईएसजी (वातावरणीय, सामाजिक तथा सुशासन) को वातावरणीय पक्षसँग पनि जोडिन्छन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आफ्नै कार्यालय तथा शाखा भवन निर्माण र सञ्चालनदेखि कर्जा लगानी गर्ने ठूला भवन तथा पूर्वाधार परियोजनासम्म वातावरणीय तथा सामाजिक जोखिमलाई ध्यान दिन सक्छन्। विशेषगरी हरित भवन, ऊर्जा दक्षता, कृत्रिम प्रकाश व्यवस्थापन, जैविक विविधता संरक्षण र चरामैत्री डिजाइनजस्ता पक्षलाई परियोजनाको वातावरणीय मूल्यांकनमा समेट्ने अभ्यासले दिगो वित्तको दायरा फराकिलो बनाउन सक्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले ‘नेपाल ग्रीन फाइनान्स ट्याक्सोनोमी–२०२४’ जारी गर्दै हरित तथा वातावरणीय रूपमा दिगो आर्थिक गतिविधि पहिचान र वर्गीकरण गर्ने आधार तयार गरेको छ। ट्याक्सोनोमीको उद्देश्य बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रबाट हरित गतिविधितर्फ पूँजी, स्रोत र लगानी प्रवाह बढाउनु हो। यसमा जलवायु अनुकूलन, जलवायु न्यूनीकरण, प्राकृतिक स्रोत संरक्षण तथा व्यवस्थापन र प्रदूषण रोकथाम तथा नियन्त्रण चार प्रमुख वातावरणीय उद्देश्य राखिएका छन्।
नेपालमा तीव्र शहरीकरण, काँचको बढ्दो प्रयोग, कृत्रिम प्रकाश र पूर्वाधार विस्तारसँगै यो विषय दिगो भवन, जैविक विविधता संरक्षण, ईएसजी र हरित वित्तसँग पनि जोडिन थालेको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आफ्ना भवनमा चरामैत्री उपाय अपनाउनुका साथै वातावरणीय जोखिम भएका परियोजनामा कर्जा मूल्यांकन गर्दा यस्ता पक्षलाई ध्यान दिन सके नेपालको दिगो तथा वातावरणमैत्री वित्तीय प्रणाली निर्माणमा थप योगदान पुग्न सक्छ।
प्रतिक्रिया 0