काठमाडौं । बंगलादेशले कृषि सिँचाइमा डिजेलमाथिको निर्भरता घटाउँदै सौर्य ऊर्जालाई विद्युत् प्रणालीसँग जोडेर किसानको लागत घटाउने र अतिरिक्त आम्दानी सिर्जना गर्ने नयाँ मोडल अघि सारेको छ। एसियाली विकास बैंकको विकास एसियामा प्रकाशित अध्ययनअनुसार बंगलादेशमा ६४१ वटा सौर्य सिँचाइ पम्प जडान भइसकेका छन् भने ३५७ स्थानमा विद्युत् प्रणालीसँग जोड्ने काम पूरा भएको छ। बाँकी स्थानमा पनि विद्युत् प्रणालीसँग जोड्ने काम जारी छ।

यो परियोजना बंगलादेश ग्रामीण विद्युतीकरण बोर्डअन्तर्गतको कृषि सिँचाइका लागि सौर्य फोटोभोल्टिक पम्प प्रणाली परियोजना हो। यसको मुख्य उद्देश्य डिजेलबाट सञ्चालन हुने सिँचाइ प्रणालीलाई सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालन हुने पम्पले विस्थापन गर्नु हो। परियोजना ३२ वटा ग्रामीण विद्युत् सहकारी संस्थामा सञ्चालन गरिएको थियो। यसको कुल लागत करिब ५ करोड ३४ लाख ३ हजार अमेरिकी डलर रहेको छ।

यस मोडलको विशेषता सौर्य पम्पलाई सिँचाइमा मात्र सीमित नराखी उत्पादन भएको अतिरिक्त विद्युत् राष्ट्रिय विद्युत् प्रणालीमा बिक्री गर्न सकिने व्यवस्था हो। खेतीपातीको मौसममा सौर्य पम्पले खेतमा सिँचाइ सुविधा दिन्छ भने सिँचाइको माग कम हुने समयमा उत्पादन भएको अतिरिक्त विद्युत् राष्ट्रिय प्रणालीमा पठाउन सकिन्छ। यसले किसानको सिँचाइ सञ्चालन खर्च घटाउनुका साथै थप आम्दानीको स्रोतसमेत सिर्जना गर्छ।

परियोजनामा एसियाली विकास बैंकले जलवायु लगानी कोषको नवीकरणीय ऊर्जा विस्तार कार्यक्रम, स्वच्छ ऊर्जा कोष र ऋणमार्फत सहयोग गरेको छ। बंगलादेश सरकारले भने ग्रामीण विद्युतीकरण बोर्डमार्फत योगदान गरेको छ। परियोजना सन् २०१८ को जुलाईमा स्वीकृत भएको थियो र सन् २०२६ को जुनमा सम्पन्न भएको हो।

बंगलादेशको यो अनुभव जलवायु वित्त र ग्रामीण पूर्वाधारका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिएको छ। एउटै परियोजनाले कृषिका लागि सिँचाइ, स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन, डिजेलमाथिको निर्भरता घटाउने र ग्रामीण क्षेत्रमा थप आम्दानी सिर्जना गर्ने उद्देश्यलाई जोडेको छ। यसले वातावरणीय लाभसँगै प्रत्यक्ष आर्थिक प्रतिफल दिने हरित परियोजनामा लगानीको सम्भावना देखाएको छ।

परियोजनाले सौर्य सिँचाइ पम्पलाई विद्युत् प्रणालीसँग जोड्ने सम्बन्धी सन् २०२० को निर्देशिका कार्यान्वयनमा ल्याउनसमेत सहयोग गरेको अध्ययनमा उल्लेख छ। उक्त व्यवस्थाले सौर्य सिँचाइ पम्पलाई राष्ट्रिय विद्युत् प्रणालीसँग जोड्न आवश्यक कानुनी तथा प्राविधिक आधार तयार गरेको छ।

दक्षिण एसियाका अन्य देशका लागि पनि बंगलादेशको यो मोडल उपयोगी हुन सक्छ। विशेषगरी कृषि, ऊर्जा र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई एकसाथ अघि बढाउनुपर्ने देशमा सौर्य सिँचाइ पम्पलाई विद्युत् प्रणालीसँग जोडेर अतिरिक्त विद्युत् बिक्री गर्ने व्यवस्था गर्न सके किसानको ऊर्जा खर्च घटाउनुका साथै ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ आम्दानीको स्रोत सिर्जना गर्न सकिन्छ।

यस परियोजनाले हरित वित्त, मिश्रित वित्त, ग्रामीण विद्युतीकरण र जलवायु–अनुकूल कृषि पूर्वाधारलाई एउटै लगानी मोडलमा जोड्न सकिने देखाएको छ। सौर्य ऊर्जालाई केवल विद्युत् उत्पादनको विकल्पका रूपमा नभई कृषि उत्पादन, किसानको लागत र ग्रामीण आम्दानीसँग जोड्ने बंगलादेशको यो प्रयास दक्षिण एसियाका लागि महत्वपूर्ण उदाहरण बन्न सक्छ।