काठमाडौं । जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न आवश्यक धेरै प्रविधि अब नयाँ आविष्कारको चरणमा मात्र सीमित नरहेको विश्व आर्थिक मञ्चको एक विश्लेषणले जनाएको छ। सौर्य ऊर्जा, ब्याट्री भण्डारण, विद्युतीय सवारी, ऊर्जा दक्षता, औद्योगिक कार्बन न्यूनीकरण, पानी व्यवस्थापन तथा जलवायु अनुकूलनसँग सम्बन्धित प्रविधि उदीयमान बजारमा व्यावसायिक रूपमा परीक्षण भइसकेका छन्। अबको मुख्य चुनौती यस्ता सफल प्रविधि र व्यवसायिक मोडेललाई एक उदीयमान बजारबाट अर्को उदीयमान बजारमा विस्तार गर्नु रहेको छ।

विश्व आर्थिक मञ्चमा १७ अगस्ट २०२६ मा प्रकाशित विश्लेषणअनुसार, विगतमा जलवायु लगानीको ठूलो हिस्सा विकसित अर्थतन्त्रबाट विकासशील तथा उदीयमान बजारतर्फ प्रवाह हुने गरेको थियो। अब भने जलवायु पूँजीको अर्को चरणमा दक्षिण–दक्षिण लगानी अर्थात् एउटा उदीयमान अर्थतन्त्रबाट अर्को उदीयमान अर्थतन्त्रतर्फ पूँजी, प्रविधि र व्यवसायिक अनुभवको प्रवाह महत्वपूर्ण बन्ने देखिएको छ।

नयाँ प्रविधिभन्दा सफल मोडेल विस्तारमा जोड

विश्लेषणले उदीयमान बजारमा जलवायु प्रविधिको मुख्य समस्या प्रविधि विकास नभई त्यसलाई ठूलो स्तरमा विस्तार गर्नु रहेको औँल्याएको छ। अफ्रिका, दक्षिणपूर्वी एसिया, ल्याटिन अमेरिका र दक्षिण एसियामा वितरणमुखी ऊर्जा, ब्याट्री भण्डारण, विद्युतीय यातायात, ऊर्जा दक्षता र जलवायु अनुकूलनका विभिन्न व्यवसायिक मोडेल सफल भइसकेका छन्।

उदाहरणका रूपमा दक्षिणपूर्वी एसियामा सफल भएका विद्युतीय दुई तथा तीनपांग्रे सवारीका मोडेललाई पूर्वी अफ्रिकामा विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देखाइएको छ। यसमा सवारीसाधन मात्र निर्यात गर्ने नभई ब्याट्री स्वापिङ, वित्तीय सेवा, फ्लीट व्यवस्थापन र नवीकरणीय ऊर्जाबाट चार्जिङ पूर्वाधार सहितको सम्पूर्ण प्रणाली विस्तार गर्नुपर्ने हुन्छ।

भारतको सौर्य मोडेल पनि अन्य बजारका लागि अवसर

भारतमा व्यावसायिक तथा औद्योगिक सौर्य ऊर्जामा विकसित भएका परियोजना सञ्चालन र वित्तीय मोडेललाई विद्युत् आपूर्ति कमजोर वा विद्युत् लागत बढिरहेका अन्य उदीयमान बजारमा विस्तार गर्न सकिने विश्लेषणमा उल्लेख छ।

यसरी लगानीकर्ताले नयाँ प्रविधिमा मात्र लगानी गर्नेभन्दा पहिले नै परीक्षण भइसकेका व्यवसायिक मोडेल, पूर्वाधार र वित्तीय संरचनालाई समान चुनौती भएका बजारमा विस्तार गर्ने रणनीति अपनाउन सक्छन्। यस्तो विस्तारले परियोजना कार्यान्वयनको जोखिम घटाउने, आम्दानी सुरु हुने समय छोट्याउने र पूँजीको प्रभावकारिता बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।

जलवायु वित्तमा बैंक तथा लगानीकर्ताको भूमिका

उदीयमान बजारमा जलवायु प्रविधि विस्तारका लागि पूँजीको अभाव मात्र समस्या नभई उपलब्ध पूँजीलाई लगानीयोग्य संरचनासँग जोड्ने चुनौतीसमेत रहेको विश्लेषणले जनाएको छ। विकसित बजारमा प्रयोग हुने जोखिम मूल्यांकनका आधारलाई जस्ताको तस्तै उदीयमान बजारमा लागू गर्दा वास्तविक स्थानीय अवस्था प्रतिबिम्बित नहुन सक्छ।

त्यसैले स्थानीय बजारको अवस्था बुझ्ने लगानीकर्ता, वित्तीय संस्था र व्यवसायिक साझेदारको भूमिका महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ। विशेषगरी दीर्घकालीन पूँजी, हरित वित्त, परियोजना वित्त, जोखिम संरचना र स्थानीय सञ्चालन क्षमताबीचको संयोजनले जलवायु प्रविधिको विस्तारलाई गति दिन सक्छ।

दक्षिण–दक्षिण लगानी सहायता मात्र होइन, व्यावसायिक अवसर

विश्लेषणले दक्षिण–दक्षिण जलवायु लगानीलाई केवल विकास सहायता वा परोपकारी गतिविधिका रूपमा हेर्न नहुने उल्लेख गरेको छ। उदीयमान बजारमा सफल भएका कम्पनी तथा व्यवसायिक मोडेलले समान पूर्वाधार, ऊर्जा र वित्तीय चुनौती भएका अन्य बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक लाभ लिन सक्ने भएकाले यो लगानीकर्ताका लागि व्यावसायिक अवसरसमेत बन्न सक्छ।

यसले आगामी चरणको जलवायु वित्तमा ‘नयाँ प्रविधि कसले आविष्कार गर्छ?’ भन्दा ‘सफल प्रविधि र व्यवसायिक मोडेललाई कसले ठूलो स्तरमा विस्तार गर्छ?’ भन्ने प्रश्न बढी महत्वपूर्ण बन्न सक्ने संकेत गरेको छ।

नेपालजस्ता उदीयमान बजारका लागि पनि यस्तो दृष्टिकोण महत्वपूर्ण हुन सक्छ। जलविद्युत्, विद्युतीय यातायात, नवीकरणीय ऊर्जा, ऊर्जा दक्षता, जलवायु अनुकूलन र हरित पूर्वाधारमा स्थानीय रूपमा सफल मोडेल विकास गर्न सके त्यसलाई अन्य उदीयमान बजारसँग लगानी तथा प्रविधि साझेदारीको आधार बनाउन सकिने सम्भावना रहन्छ।