काठमाडौं । वातावरण संरक्षण, प्राकृतिक स्रोतको दिगो उपयोग तथा फोहोर न्यूनीकरणका लागि दैनिक जीवनमा जिम्मेवार उपभोग र पुनः प्रयोगको अभ्यास आवश्यक रहेको सन्देशसहित संयुक्त राष्ट्रसंघले दिगो जीवनशैली अपनाउन आह्वान गरेको छ। पृथ्वीको संरक्षण र भावी पुस्ताका लागि स्वस्थ वातावरण निर्माण गर्न प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो दैनिक व्यवहारमा साना तर प्रभावकारी परिवर्तन ल्याउन सक्ने कुरामा जोड दिइएको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकाससम्बन्धी सन्देशले उपभोग घटाउने (Reduce), अनावश्यक वस्तु अस्वीकार गर्ने (Refuse), पुनः प्रयोग गर्ने (Reuse), पुनः डिजाइन गर्ने (Redesign) र पुनर्चक्रण गर्ने (Recycle) गरी पाँच अभ्यासलाई महत्त्व दिएको छ।

यी अभ्यासले प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन घटाउन, फोहोर उत्पादन कम गर्न, सामग्रीको उपयोगिता बढाउन तथा वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघको ‘अहिले नै कदम चालौँ’ (ActNow) अभियानले पनि वातावरण संरक्षण र दिगो भविष्य निर्माणका लागि व्यक्तिगत तहबाट गरिने जिम्मेवार छनोटको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

१. उपभोग घटाऔँ (Reduce)

दिगो जीवनशैलीको पहिलो आधार आवश्यकताभन्दा बढी वस्तु तथा स्रोतको प्रयोग घटाउनु हो। कुनै वस्तु उत्पादन, ढुवानी र प्रयोग गर्न ऊर्जा, पानी तथा अन्य प्राकृतिक स्रोत आवश्यक पर्ने भएकाले अनावश्यक उपभोग कम गर्दा स्रोतको खपत र फोहोर उत्पादन दुवै घटाउन सकिन्छ।

घरपरिवारमा बिजुली र पानीको अनावश्यक प्रयोग रोक्ने, आवश्यकताअनुसार खाद्यान्न खरिद गर्ने, खाना खेर जान नदिने, अनावश्यक सामान नकिन्ने र टिकाउ वस्तु छनोट गर्ने यसका व्यावहारिक उदाहरण हुन्।

कार्यालय तथा व्यवसायले पनि कागजको प्रयोग घटाउने, विद्युतीय अभिलेखलाई प्राथमिकता दिने र ऊर्जा दक्ष उपकरण प्रयोग गर्ने अभ्यास अपनाउन सक्छन्।

उपभोग घटाउनुको अर्थ आवश्यक वस्तुको प्रयोग बन्द गर्नु होइन, बरु उपलब्ध स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्नु हो। यसले व्यक्तिगत खर्च व्यवस्थापनमा समेत सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

२. अनावश्यक वस्तु अस्वीकार गरौँ (Refuse)

अनावश्यक वस्तु अस्वीकार गर्ने अभ्यासले वातावरणमा थप भार सिर्जना गर्ने सामग्रीको प्रयोग सुरुदेखि नै कम गर्न मद्दत गर्छ।

विशेषगरी एकपटक मात्र प्रयोग हुने प्लास्टिकका झोला, कप, प्लेट, स्ट्र तथा अनावश्यक प्याकेजिङ भएका सामग्रीको प्रयोग अस्वीकार गर्न सकिन्छ। किनमेलमा आफ्नै झोला बोक्ने, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने बोतल प्रयोग गर्ने र अनावश्यक प्याकेजिङ भएका वस्तुको विकल्प रोज्ने यसका उदाहरण हुन्।

उपभोक्ताले वातावरणमैत्री विकल्पलाई प्राथमिकता दिँदा उत्पादक तथा विक्रेतालाई पनि कम फोहोर उत्पादन गर्ने सामग्री र प्याकेजिङ अपनाउन प्रोत्साहन मिल्न सक्छ।

यद्यपि, वस्तुको प्रयोग अस्वीकार गर्दा आवश्यक सुरक्षा, सरसफाइ र स्वास्थ्यसम्बन्धी मापदण्डलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

३. वस्तुको पुनः प्रयोग गरौँ (Reuse)

पुनः प्रयोगको अवधारणाले प्रयोगयोग्य वस्तुलाई तत्काल फाल्नुको सट्टा त्यसको उपयोगिता कायम राख्ने वा अर्को प्रयोजनमा प्रयोग गर्ने अभ्यासलाई प्रोत्साहित गर्छ।

कपडाका झोला, बोतल, भाँडाकुँडा, फर्निचर, पुस्तक र अन्य टिकाउ सामग्रीलाई सम्भव भएसम्म पटक–पटक प्रयोग गर्न सकिन्छ। पुराना तर प्रयोगयोग्य कपडा अरूलाई उपलब्ध गराउने, बिग्रिएका सामान मर्मत गरेर प्रयोग गर्ने र सामग्रीको आयु बढाउने अभ्यासले फोहोर घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

पुनः प्रयोगले नयाँ वस्तु खरिद गर्नुपर्ने आवश्यकता कम गर्न, घरायसी खर्च बचत गर्न र प्राकृतिक स्रोतको माग घटाउनसमेत योगदान दिन सक्छ।

तर पुनः प्रयोग गर्दा वस्तु सफा, सुरक्षित र सम्बन्धित प्रयोजनका लागि उपयुक्त छ भन्ने सुनिश्चित गर्नु आवश्यक हुन्छ।

४. वस्तुको पुनः डिजाइन गरौँ (Redesign)

वस्तु तथा उत्पादनलाई सुरुदेखि नै टिकाउ, मर्मत गर्न मिल्ने र पुनः प्रयोग वा पुनर्चक्रण गर्न सहज हुने गरी विकास गर्नु पुनः डिजाइनको मुख्य अवधारणा हो।

उत्पादनको डिजाइन तयार गर्दा प्रयोग हुने सामग्री, प्याकेजिङ, मर्मत सम्भावना, उत्पादनको आयु र प्रयोगपछि त्यसको व्यवस्थापनलाई ध्यान दिन सकिन्छ।

उदाहरणका लागि, अनावश्यक प्याकेजिङ घटाउने, सजिलै मर्मत गर्न मिल्ने उपकरण बनाउने, बदल्न मिल्ने पार्टपुर्जा प्रयोग गर्ने र पुनर्चक्रण गर्न सहज हुने सामग्री छनोट गर्ने अभ्यास यसअन्तर्गत पर्छन्।

यसमा उत्पादक, उद्योग, डिजाइनर, व्यवसाय तथा नीतिनिर्माताको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। उत्पादन प्रणालीमै सुधार गर्न सकेमा फोहोरको मात्रा घटाउनुका साथै प्राकृतिक स्रोतको प्रभावकारी उपयोग गर्न सकिन्छ।

५. फोहोरको पुनर्चक्रण गरौँ (Recycle)

पुनर्चक्रण भनेको प्रयोगपछि फालिने सामग्रीलाई प्रशोधन गरी नयाँ सामग्री वा उत्पादन बनाउन सकिने प्रक्रिया हो।

कागज, धातु, सिसा तथा पुनर्चक्रण गर्न मिल्ने केही प्रकारका प्लास्टिक यसका उदाहरण हुन्। घर, कार्यालय र समुदायमा फोहोरलाई छुट्याएर संकलन गर्ने व्यवस्था भएमा पुनर्चक्रण गर्न मिल्ने सामग्रीको व्यवस्थापन सहज हुन सक्छ।

तर सबै प्रकारका फोहोर पुनर्चक्रण गर्न सकिँदैन। सामग्रीको प्रकृति, स्थानीय प्रशोधन सुविधा र संकलन प्रणालीअनुसार पुनर्चक्रणको सम्भावना फरक हुन्छ। त्यसैले पुनर्चक्रणसँगै उपभोग घटाउने, अनावश्यक सामग्री अस्वीकार गर्ने र प्रयोगयोग्य वस्तु पुनः प्रयोग गर्ने अभ्यास पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

घरायसी फोहोरको उचित वर्गीकरण, स्थानीय तहको प्रभावकारी संकलन प्रणाली र पुनर्चक्रणसम्बन्धी जनचेतनाले फोहोर व्यवस्थापनमा सुधार ल्याउन सक्छ।

पाँच ‘आर’ र चक्राकार अर्थतन्त्र

यी पाँच अभ्यास वातावरण संरक्षणका उपाय मात्र नभई दिगो आर्थिक गतिविधिसँग पनि सम्बन्धित छन्। वस्तुको आयु बढाउने, मर्मत तथा पुनः प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने र सामग्रीलाई पुनः उत्पादन प्रक्रियामा फर्काउने अभ्यासले स्रोतको प्रभावकारी उपयोग गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

चक्राकार अर्थतन्त्र (Circular Economy) ले उत्पादन तथा उपभोग प्रणालीमा सामग्रीको उपयोगिता सकेसम्म लामो समयसम्म कायम राख्ने, फोहोर घटाउने र प्रयोग भएका स्रोतलाई पुनः उपयोगमा ल्याउने अवधारणालाई प्राथमिकता दिन्छ।

यसले वस्तु उत्पादन गर्ने, प्रयोग गर्ने र प्रयोगपछि फाल्ने परम्परागत प्रक्रियाको विकल्पका रूपमा मर्मत, पुनः प्रयोग र पुनर्चक्रणलाई महत्त्व दिन्छ।

नेपालमा पनि सहरी फोहोर व्यवस्थापन, प्लास्टिकजन्य प्रदूषण न्यूनीकरण र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणका लागि यस्ता अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन्। घरपरिवार, विद्यालय, कार्यालय, उद्योग तथा स्थानीय समुदायले समन्वय गरेर काम गर्दा यसको प्रभाव अझ व्यापक बनाउन सकिन्छ।

वातावरण संरक्षणमा सबैको भूमिका

दिगो जीवनशैली निर्माण गर्नु व्यक्ति वा उपभोक्ताको मात्र जिम्मेवारी होइन। व्यवसायले टिकाउ उत्पादन र कम प्याकेजिङलाई प्राथमिकता दिन सक्छन् भने स्थानीय तहले फोहोर वर्गीकरण, संकलन तथा पुनर्चक्रणका लागि आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्न सक्छन्।

सरकार तथा सम्बन्धित निकायले प्रभावकारी नीति, जनचेतनामूलक कार्यक्रम र वातावरणमैत्री अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्ने व्यवस्था गर्न सक्छन्। त्यसैगरी, विद्यालय तथा समुदायमा वातावरण संरक्षणसम्बन्धी शिक्षा र व्यवहारिक अभ्यासलाई बढावा दिन सकिन्छ।

व्यक्तिगत तहमा अनावश्यक खरिद घटाउने, प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्ने, प्रयोगयोग्य वस्तु नफाल्ने र फोहोर छुट्याउनेजस्ता अभ्यासबाट परिवर्तन सुरु गर्न सकिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको सन्देशले दिगो भविष्य निर्माणका लागि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो दैनिक छनोटमा वातावरणीय प्रभावलाई ध्यान दिनुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ।

पृथ्वीको संरक्षण साझा जिम्मेवारी हो। आज अपनाइने साना तर जिम्मेवार अभ्यासले प्राकृतिक स्रोत जोगाउन, फोहोर न्यूनीकरण गर्न र भावी पुस्ताका लागि स्वस्थ वातावरण निर्माण गर्न योगदान पुर्‍याउन सक्छन्।