बैंकलाई सामान्यतया बचत संकलन गर्ने र कर्जा प्रवाह गर्ने वित्तीय संस्थाका रूपमा बुझिन्छ। तर आधुनिक अर्थतन्त्रमा बैंकको भूमिका यतिमै सीमित छैन। बैंकहरूले आफ्नो वित्तीय स्रोत र लगानी नीतिमार्फत आर्थिक वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, सामाजिक समावेशीकरण र वातावरण संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान गर्न सक्छन्। यही कारण दिगो विकासको लक्ष्य हासिल गर्न बैंकिङ क्षेत्रलाई महत्वपूर्ण साझेदारका रूपमा हेरिन्छ।

दिगो विकास भन्नाले वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्दै भविष्यका पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतामा असर नपर्ने गरी गरिने विकास हो। यसका लागि आर्थिक विकाससँगै सामाजिक समानता र वातावरणीय संरक्षणलाई पनि सँगसँगै अघि बढाउन आवश्यक हुन्छ। बैंकहरूले कर्जा तथा लगानीको दिशा निर्धारण गर्ने भएकाले कुन क्षेत्रमा पूँजी पुग्छ भन्ने विषयमा उनीहरूको भूमिका प्रत्यक्ष हुन्छ।

उत्पादनशील क्षेत्रमा वित्तीय स्रोत परिचालन

बैंकहरूले कृषि, ऊर्जा, उद्योग, पूर्वाधार, पर्यटन तथा साना तथा मझौला उद्यममा कर्जा विस्तार गरेर उत्पादन र रोजगारी बढाउन सक्छन्। विशेषगरी उत्पादनशील क्षेत्रमा सहज र दीर्घकालीन वित्तीय पहुँच बढाउँदा आयातमा निर्भरता घटाउन, स्थानीय उत्पादन विस्तार गर्न र उद्यमशीलता प्रवर्द्धन गर्न सहयोग पुग्छ।

नेपालजस्तो विकासोन्मुख अर्थतन्त्रमा बैंकिङ क्षेत्रले उत्पादनशील क्षेत्रमा वित्तीय स्रोत परिचालन गर्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। कर्जा केवल उपभोगमा केन्द्रित नभई उत्पादन, रोजगारी र मूल्य सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा प्रवाह हुन सके त्यसले दीर्घकालीन आर्थिक विकासमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

हरित तथा वातावरणमैत्री लगानी

दिगो विकासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वातावरण संरक्षण हो। जलवायु परिवर्तनका कारण बाढी, पहिरो, खडेरी र अन्य प्राकृतिक जोखिम बढ्दै गएका अवस्थामा बैंकहरूले आफ्नो लगानी नीतिमा वातावरणीय जोखिमलाई समेत समेट्नुपर्ने आवश्यकता छ।

सौर्य ऊर्जा, विद्युतीय सवारीसाधन, ऊर्जा दक्षता, फोहोर व्यवस्थापन, स्वच्छ प्रविधि तथा वातावरणमैत्री पूर्वाधारमा कर्जा प्रवाह गरेर बैंकहरूले हरित अर्थतन्त्र निर्माणमा योगदान गर्न सक्छन्। यस्तो अभ्यासले वातावरण संरक्षणसँगै नयाँ व्यवसाय र रोजगारीका अवसर पनि सिर्जना गर्न सक्छ।

वित्तीय समावेशीकरण र समान पहुँच

दिगो विकास केवल आर्थिक वृद्धिसँग सम्बन्धित विषय होइन। समाजका सबै वर्गलाई वित्तीय सेवामा समान पहुँच उपलब्ध गराउनु पनि यसको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

ग्रामीण क्षेत्र, महिला उद्यमी, किसान, साना व्यवसायी तथा वित्तीय सेवाबाट बाहिर रहेका समुदायलाई सहज बैंकिङ सेवा र कर्जा उपलब्ध गराएर बैंकहरूले वित्तीय समावेशीकरण बढाउन सक्छन्। डिजिटल बैंकिङको विस्तारले भौगोलिक दूरीका कारण वित्तीय सेवाबाट वञ्चित समूहलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीमा जोड्न थप सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

वित्तीय साक्षरता र जिम्मेवार बैंकिङ

दिगो बैंकिङका लागि ग्राहकलाई वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। ग्राहकलाई बचत, कर्जा, डिजिटल कारोबार, लगानी, जोखिम तथा वित्तीय अधिकारबारे सचेत बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ।

बैंकहरूले वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गरी ग्राहकलाई जिम्मेवार वित्तीय निर्णय लिन सक्षम बनाउन सक्छन्। त्यस्तै, पारदर्शी शुल्क संरचना, उचित कर्जा मूल्यांकन, ग्राहक संरक्षण र जिम्मेवार कर्जा प्रवाहले बैंकिङ प्रणालीप्रति विश्वास बढाउन मद्दत गर्छ।

ESG र जोखिम व्यवस्थापन

वातावरणीय, सामाजिक तथा सुशासनसम्बन्धी पक्ष अर्थात् ESG लाई बैंकिङ निर्णयमा समेट्नु पनि दिगो विकासका लागि महत्वपूर्ण छ। कुनै परियोजनामा कर्जा प्रवाह गर्दा त्यसको आर्थिक प्रतिफलसँगै वातावरणीय प्रभाव, सामाजिक प्रभाव र सुशासनको अवस्थालाई पनि मूल्यांकन गर्न आवश्यक हुन्छ।

यसले बैंकलाई दीर्घकालीन जोखिम पहिचान गर्न सहयोग गर्नुका साथै खराब कर्जा, वातावरणीय क्षति र सामाजिक विवादबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ।

अब बैंकिङ क्षेत्रको प्राथमिकता के हुनुपर्छ?

नेपालमा दिगो बैंकिङलाई व्यवहारमा प्रभावकारी बनाउन उत्पादनशील क्षेत्रमा कर्जा विस्तार, हरित वित्त, जलवायु जोखिम व्यवस्थापन, वित्तीय समावेशीकरण र वित्तीय साक्षरतालाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।

बैंकहरूले नाफा कमाउने उद्देश्यलाई कायम राख्दै दीर्घकालीन आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय प्रभावलाई समेत आफ्नो व्यावसायिक निर्णयको हिस्सा बनाउनुपर्छ। यसका लागि बैंक, नियामक, सरकार र निजी क्षेत्रबीच प्रभावकारी सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

धेरै पढिएको 

जलवायु जोखिम बढ्दै, बैंकिङ क्षेत्रको तयारी कति?

दिगो बैंकिङ अभ्यास : नेपाली बैंकहरूको रिपोर्ट कार्ड

दिगो विकास लक्ष्य प्रतिवेदन-२०२६ : जलवायु परिवर्तन सबैभन्दा ठूलो चुनौती