काठमाडौं । दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको संगठन (आसियान) ले पछिल्ला दशकमा हासिल गरेको तीव्र आर्थिक वृद्धिले लाखौँ मानिसलाई गरिबीबाट बाहिर निकाल्न सफल भए पनि त्यसको वातावरणीय लागत बढ्दै गएको छ। तीव्र औद्योगिकीकरण, सहरीकरण र स्रोतको बढ्दो उपयोगका कारण कार्बन उत्सर्जन, प्रदूषण, वन विनाश तथा प्राकृतिक स्रोतको क्षयजस्ता चुनौती थपिँदै गएको एशियाली विकास बैंक (एडीबी) को नयाँ रिपोर्टले देखाएको छ।

एडीबीले सार्वजनिक गरेको ‘Advancing the Green Economy Transition in ASEAN’ रिपोर्टले आसियानका लागि न्यून–कार्बन, स्रोत–दक्ष, जलवायु–उत्थानशील तथा समावेशी हरित अर्थतन्त्रतर्फको रूपान्तरण आवश्यक मात्र नभई आर्थिक वृद्धिको नयाँ अवसरसमेत भएको निष्कर्ष निकालेको छ। रिपोर्टले हरित अर्थतन्त्रको अवस्था, रोजगारी तथा सीप, नीति तथा नियमन र निजी क्षेत्रका लगानी अवसरको विस्तृत अध्ययन गरेको छ।

२०३० सम्म १ ट्रिलियन डलरको आर्थिक अवसर

एडीबीका अनुसार हरित अर्थतन्त्रतर्फको रूपान्तरणबाट आसियानले सन् २०३० सम्म वार्षिक १ ट्रिलियन अमेरिकी डलरसम्मको आम्दानी तथा आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। नवीकरणीय ऊर्जा, दिगो कृषि, हरित उत्पादन, विद्युतीय यातायात तथा सर्कुलर अर्थतन्त्रजस्ता क्षेत्रमा नयाँ बजार विस्तार, ऊर्जा तथा स्रोतको दक्षता वृद्धि र लागत बचतमार्फत यस्तो अवसर सिर्जना हुने अनुमान गरिएको छ।

यसले हरित अर्थतन्त्रलाई वातावरण संरक्षणको सीमित विषयभन्दा बाहिर लैजाँदै आर्थिक वृद्धि, औद्योगिक प्रतिस्पर्धा र निर्यात क्षमतासँग जोडेको छ। एडीबीले हरित रूपान्तरणलाई आसियानको आर्थिक वृद्धिलाई सुस्त बनाउने बाध्यताका रूपमा नभई ‘फरक ढंगले वृद्धि गर्ने’ रणनीतिका रूपमा हेरेको छ।

३ करोडसम्म हरित रोजगारीको सम्भावना

हरित रूपान्तरणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष रोजगारी हो। एडीबीका अनुसार आसियानमा हरित अर्थतन्त्रको विस्तारबाट ३० मिलियन अर्थात् ३ करोडसम्म हरित रोजगारी सिर्जना हुन सक्ने सम्भावना छ। ऊर्जा, निर्माण, कृषि, सेवा, वातावरणीय व्यवस्थापन तथा नयाँ हरित उद्योगमा रोजगारीका अवसर विस्तार हुनेछन्।

आसियानमा अहिले नै करिब हरेक तीनमध्ये एक रोजगारी प्राकृतिक स्रोतसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित रहेको एडीबीले जनाएको छ। कृषि, माछापालन, वन तथा प्रकृतिमा आधारित पर्यटनमा निर्भर ठूलो श्रमशक्तिका कारण वातावरणीय क्षति र जलवायु परिवर्तनले रोजगारी तथा जीविकोपार्जनमा प्रत्यक्ष जोखिम सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले हरित रूपान्तरण वातावरण संरक्षणसँगै श्रमिक र समुदायको जीविकोपार्जन सुरक्षित गर्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ।

नवीकरणीय ऊर्जा र स्वच्छ यातायातमा लगानी

एडीबीले हरित रूपान्तरणका लागि नवीकरणीय ऊर्जा, ऊर्जा–दक्ष पूर्वाधार, स्वच्छ यातायात, दिगो भूमि उपयोग र सर्कुलर प्रणालीमा लगानी बढाउनुपर्नेमा जोड दिएको छ। यस्ता क्षेत्रमा लगानीले उत्सर्जन र प्रदूषण घटाउनुका साथै ऊर्जा प्रणालीलाई थप दक्ष र अर्थतन्त्रलाई बाह्य झट्काप्रति बढी उत्थानशील बनाउन सक्ने रिपोर्टको निष्कर्ष छ।

हरित उत्पादन र सर्कुलर अर्थतन्त्रले पनि नयाँ आर्थिक सम्भावना सिर्जना गर्ने एडीबीले जनाएको छ। मर्मत, पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणजस्ता गतिविधिले स्रोतको उपयोग घटाउने मात्र होइन, नयाँ व्यवसाय र रोजगारीका अवसरसमेत सिर्जना गर्न सक्छन्।

हरित वित्तमा निजी क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण

हरित अर्थतन्त्रमा रूपान्तरणका लागि सरकारी नीति मात्र पर्याप्त नहुने एडीबीको निष्कर्ष छ। ठूलो मात्रामा निजी पूँजी परिचालन गर्न स्पष्ट, विश्वसनीय र दीर्घकालीन नीतिगत संरचना आवश्यक रहेको बैंकले जनाएको छ। हरित परियोजनालाई लगानीका लागि आकर्षक बनाउन नियमन, मापदण्ड, वित्तीय संरचना र जोखिम न्यूनीकरणका उपायमा सुधार आवश्यक हुन्छ।

विशेषगरी हरित ऊर्जा, स्वच्छ पूर्वाधार र दिगो उत्पादनमा आवश्यक ठूलो लगानी जुटाउन सार्वजनिक–निजी साझेदारी महत्वपूर्ण हुने एडीबीको धारणा छ। निजी लगानी आकर्षित गर्न सरकारहरूले नीतिगत निश्चितता र लगानीमैत्री वातावरण सिर्जना गर्नुपर्नेछ।

सबै देशका लागि एउटै मोडल उपयुक्त नहुने

आसियानका सदस्य राष्ट्रहरू आर्थिक विकास, आयस्तर, संस्थागत क्षमता र उत्सर्जनको अवस्थाका हिसाबले फरक रहेकाले सबै देशमा एउटै हरित रूपान्तरण रणनीति लागू गर्न नसकिने एडीबीले जनाएको छ। त्यसैले देशविशेषको अवस्था र क्षमताअनुसार फरक रणनीति आवश्यक हुनेछ।

मलेसिया र सिंगापुरजस्ता तुलनात्मक रूपमा विकसित अर्थतन्त्रले स्वच्छ ऊर्जा, हरित वित्त र न्यून–कार्बन पूर्वाधारमा तीव्र लगानी विस्तार गर्न सक्नेछन्। त्यस्तै इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स, थाइल्यान्ड र भियतनामजस्ता तीव्र गतिमा विकास भइरहेका अर्थतन्त्रले स्वच्छ यातायात, नवीकरणीय ऊर्जा र स्रोत–दक्ष उत्पादनमार्फत औद्योगिक विस्तारलाई थप दिगो बनाउन सक्ने एडीबीले उल्लेख गरेको छ।

श्रमिकलाई नयाँ सीप आवश्यक

हरित अर्थतन्त्रमा संक्रमण हुँदा केही परम्परागत रोजगारीको स्वरूप परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले श्रमिकलाई नयाँ सीप प्रदान गर्नु आवश्यक हुने रिपोर्टले औँल्याएको छ। हरित रोजगारी सिर्जना मात्र नभई विद्यमान श्रमिकलाई नयाँ प्रविधि र हरित उत्पादन प्रणालीअनुकूल पुनःसीप विकास (reskilling) तथा सीप अभिवृद्धि (upskilling) गर्नुपर्नेछ।

यसलाई एडीबीले समावेशी र न्यायपूर्ण संक्रमण (just transition) को महत्वपूर्ण हिस्सा मानेको छ। हरित रूपान्तरणबाट श्रमिक, न्यून आय भएका समुदाय र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर समूह पछाडि नपर्ने गरी नीति निर्माण गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक

आसियानका देशहरूबीच क्षेत्रीय सहकार्य पनि हरित रूपान्तरणको महत्वपूर्ण आधार हुने एडीबीको निष्कर्ष छ। साझा मापदण्ड, नीति समन्वय, ज्ञान आदानप्रदान, सीमापार पूर्वाधार तथा संयुक्त लगानीमार्फत देशहरूले हरित रूपान्तरणको लागत घटाउँदै लाभ विस्तार गर्न सक्नेछन्।

एडीबीले हरित अर्थतन्त्रमा रूपान्तरणलाई वातावरणीय चुनौती समाधान गर्ने कार्यक्रम मात्र नभई आसियानको अर्को आर्थिक वृद्धिको आधार का रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। स्वच्छ ऊर्जा, हरित उत्पादन, दिगो कृषि, विद्युतीय यातायात र सर्कुलर अर्थतन्त्रमा लगानी विस्तार गर्न सके आसियानले वातावरणीय जोखिम घटाउँदै नयाँ बजार, रोजगारी र लगानीको अवसर सिर्जना गर्न सक्ने रिपोर्टको निष्कर्ष छ।