काठमाडौं । पानी र जलवायु परिवर्तन एकअर्कासँग अभिन्न रूपमा जोडिएका विषय बनेका छन्। बदलिँदो जलवायुका कारण वर्षाको ढाँचा अनिश्चित बन्दै जाँदा बाढी, खडेरी, हिमनदी तथा हिमचादर पग्लिने र समुद्री सतह बढ्ने जस्ता जोखिम बढिरहेका छन्। यसले पानीको उपलब्धता र सुरक्षामात्र नभई कृषि, ऊर्जा, खाद्य सुरक्षा, जनस्वास्थ्य र अर्थतन्त्रमा समेत असर पारिरहेको छ।

जलवायु परिवर्तनका धेरै गम्भीर प्रभाव पानीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन्। कतिपय क्षेत्रमा छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुँदा बाढी र पहिरोको जोखिम बढेको छ भने अन्य क्षेत्रमा वर्षाको कमी तथा लामो समयसम्मको खडेरीले पानीको स्रोतमा दबाब सिर्जना गरेको छ। वर्षाको समय, मात्रा र वितरणमा आएको परिवर्तनले परम्परागत जलस्रोत व्यवस्थापन प्रणालीलाई समेत चुनौती दिइरहेको छ।

हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि हुँदा हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र हुन सक्छ। यसले तत्काल केही क्षेत्रमा पानीको बहाव बढाउने भए पनि दीर्घकालमा हिमनदीमा निर्भर नदी प्रणाली र खानेपानी तथा सिँचाइका स्रोतमा जोखिम बढाउन सक्छ। समुद्री सतह वृद्धिले तटीय क्षेत्रमा बाढी तथा अन्य जलजन्य जोखिम थप बढाउने सम्भावना पनि छ।

पानी सुरक्षाका लागि जलवायु वित्त

बदलिँदो जलवायुका कारण पानीसँग सम्बन्धित जोखिम बढ्दै जाँदा जलवायु वित्त (Climate Finance) को भूमिका पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। जलवायु अनुकूलन र जोखिम न्यूनीकरणका लागि आवश्यक ठूलो लगानी जुटाउन सार्वजनिक स्रोत मात्र पर्याप्त नहुन सक्ने भएकाले निजी क्षेत्र, विकास वित्त, बहुपक्षीय वित्तीय संस्था र हरित वित्तका उपकरणलाई समेत परिचालन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

जलवायु वित्तलाई पानीसँग जोडेर जलाशय तथा खानेपानी पूर्वाधारको निर्माण, बाढी तथा पहिरो नियन्त्रण, सिँचाइ प्रणालीको आधुनिकीकरण, वर्षाको पानी संकलन, जलस्रोत संरक्षण, जलवायु प्रतिरोधी कृषि र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीमा लगानी गर्न सकिन्छ।

त्यस्तै, जलविद्युत्, खानेपानी तथा सहरी पूर्वाधार निर्माण गर्दा भविष्यमा देखिन सक्ने जलवायु जोखिमलाई परियोजनाको वित्तीय मूल्यांकनमै समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसले आजको लगानीलाई भोलिको जलवायु जोखिमबाट सुरक्षित बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

पानीलाई जलवायु नीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्ने

जलवायु परिवर्तनसँग जुध्ने प्रयासलाई केवल कार्बन उत्सर्जन घटाउने विषयमा सीमित नगरी पानीको सुरक्षा र व्यवस्थापनसँग पनि जोड्नुपर्ने देखिएको छ। जलवायु अनुकूलनका योजना बनाउँदा कुन क्षेत्रमा पानीको अभाव हुन सक्छ, कहाँ बाढीको जोखिम बढ्न सक्छ र कुन पूर्वाधार जलवायु जोखिममा पर्न सक्छ भन्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने हुन्छ।

विश्व पानी सप्ताहको सन्दर्भमा पानी र जलवायुबीचको सम्बन्धलाई थप गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। जलवायु संकटसँग जुध्न पानीका स्रोतको संरक्षण, दिगो व्यवस्थापन, जलवायु अनुकूल पूर्वाधार र जोखिम न्यूनीकरणमा लगानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ।

नेपालजस्ता हिमाली तथा जलस्रोतमा निर्भर मुलुकका लागि यो विषय अझ महत्वपूर्ण छ। हिमनदी, नदी प्रणाली, वर्षा, कृषि, जलविद्युत् र खानेपानीमा जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई एउटै समग्र दृष्टिकोणबाट हेर्दै जलवायु वित्तलाई पानी सुरक्षाको लगानीसँग जोड्न सके मात्र दीर्घकालीन जलवायु उत्थानशीलता निर्माण गर्न सकिनेछ।

अन्ततः जलवायु संकटसँग जुध्ने वित्तीय रणनीतिमा पानीलाई छुट्टै क्षेत्रका रूपमा होइन, जलवायु अनुकूलन र आर्थिक विकासको आधारभूत पूर्वाधारका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ। पानीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने लगानी नै भविष्यको जलवायु जोखिम र आर्थिक क्षति घटाउने महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।