दिगो बैंकिङ आर्थिक लाभसँगै वातावरण संरक्षण, सामाजिक उत्तरदायित्व र सुशासनलाई सन्तुलनमा राख्दै बैंकिङ व्यवसाय सञ्चालन गर्ने आधुनिक बैंकिङ अवधारणा हो ।

नेपालमा दिगो बैंकिङ (Sustainable Banking) को चर्चा बढ्दै जाँदा केही बैंकहरूले हरित वित्त (Green Finance), ESG (Environmental, Social and Governance), जलवायु-मैत्री लगानी तथा जिम्मेवार बैंकिङलाई आफ्नो रणनीतिक प्राथमिकतामै राख्न थालेका छन् ।

हेरौं कुन बैंकको अवस्था के छ:-

नबिल बैंक सबैभन्दा अगाडि 

हाल उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र पहलहरू हेर्दा Nabil Bank दिगो बैंकिङ क्षेत्रमा अग्रणी देखिन्छ। बैंकले सन् २०२५ को प्रतिष्ठित Euromoney Award for Excellence-Best Bank for Sustainable Finance प्राप्त गरेको थियो। यो पुरस्कार बैंकको हरित वित्त, सामाजिक समावेशीकरण, कार्बन फुटप्रिन्ट न्यूनीकरण, वित्तीय साक्षरता तथा जिम्मेवार बैंकिङ अभ्यासको मूल्यांकनका आधारमा प्रदान गरिएको हो । 

Nabil Bank ले दिगो बैंकिङलाई केवल नीति नभई व्यवसायिक मोडेलकै रूपमा अपनाएको छ। कृषि, हरित ऊर्जा, विद्युतीय सवारी, महिला उद्यमशीलता र वित्तीय समावेशितामा केन्द्रित लगानी गर्दै बैंकले ESG अभ्यासलाई संस्थागत बनाएको छ। CTEVT, PCAF, GIZ लगायतका संस्थासँगको सहकार्य, कार्बन उत्सर्जन मापन, दिगो बचत खाता र सामाजिक उद्यमशीलता कार्यक्रमका कारण Nabil Bank नेपालमा दिगो बैंकिङलाई व्यावहारिक रूपमा कार्यान्वयन गर्ने प्रमुख बैंकहरूमध्ये एकका रूपमा स्थापित भएको छ।

नबिलले सन् २०२१ देखि "Nabil Sustainable Banking" अवधारणालाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउँदै आएको छ। बैंकले SDGs, ESG र हरित लगानीलाई आफ्नो दीर्घकालीन रणनीतिसँग जोडेको जनाएको छ । 

नबिल बैंकले Nabil Digo Bachat Khata मार्फत नेपाल सरकारको सन २०४५ सम्मको 'नेट-जिरो' कार्बन उत्सर्जन लक्ष्यलाई सहयोग गर्ने जनाएको छ । सोहि अन्तर्गत ६ महिनाको औसत बचत ५०,००० बढी गर्ने खातावालाको नाममा रुख रोप्ने घोषणा पनि गरेको छ ।

एनएमबी बैंक -एक बलियो प्रतिस्पर्धी

दिगो बैंकिङको अर्को प्रमुख नाम NMB Bank हो। बैंक लामो समयदेखि हरित ऊर्जा, कृषि, जलवायु-मैत्री परियोजना तथा जिम्मेवार वित्तमा केन्द्रित छ। 

NMB Bank ले दिगो बैंकिङलाई मजबुत बनाउन UNDP, IFC, FMO, European Union, BII, MetLife तथा GABV जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग रणनीतिक साझेदारी गर्दै आएको छ। यी सहकार्यमार्फत बैंकले हरित वित्त, जलवायु जोखिम व्यवस्थापन, ESG अभ्यास, नवीकरणीय ऊर्जा लगानी, SME वित्त तथा नेपालको पहिलो Green Bond जस्ता पहलहरू अघि बढाएको छ, जसले NMB लाई नेपालको दिगो बैंकिङ क्षेत्रमा अग्रणी बैंकका रूपमा स्थापित गरेको छ।

निक्षेप परिचालन अन्तर्गत NMB Go Green Savings Account संचालनमा ल्याएको छ । यो खाता पर्यावरण मैत्री र नविकरणीय उर्जामा लगानी बढाउने उदेश्य रहेको छ ।

Standard Chartered Bank-ESG र Sustainability मा परिपक्व

नेपालमा सञ्चालनरत बैंकहरूमध्ये Standard Chartered को दिगोपन सम्बन्धी ढाँचा सम्भवतः सबैभन्दा विकसित छ। बैंकले Sustainable Finance, Responsible Company र Inclusive Communities लाई आफ्नो रणनीतिक आधार बनाएको छ । 

अन्तर्राष्ट्रिय समूहको हिस्सा भएकाले बैंकले वातावरणीय तथा सामाजिक मापदण्ड, निषेधित गतिविधि सूची (Prohibited Activities), आपूर्ति श्रृंखला नीति र ESG फ्रेमवर्क कडाइका साथ लागू गरेको छ । 

दिगो बैंकिङ रैंकिङमा SCB लाई Nabil र NMB सँगै शीर्ष समूहमा राख्न सकिन्छ । पेपरलेस बैंकिङ र पुर्ण डिजिटल अनबोर्डिङ सेवा संचालनमा यो बैंक अग्र स्थानमा छ ।

Global IME Bank-दिगोपनलाई व्यवसायिक रणनीतिसँग जोड्दै

नेपालको सबैभन्दा ठूलो वाणिज्य बैंकमध्ये एक Global IME Bank ले पछिल्ला वर्षहरूमा दिगो बैंकिङलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ। बैंकले Renewable Energy, Hydropower, Electric Vehicle Financing, Green Building तथा SME क्षेत्रमा लगानी विस्तार गरिरहेको छ। साथै, बैंकले Sustainability Framework सार्वजनिक गर्दै वातावरणीय तथा सामाजिक प्रभावलाई कर्जा निर्णय प्रक्रियासँग जोड्ने प्रयास गरेको छ ।

कार्बन उत्सर्जनको मापन र व्यवस्थापनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरू अवलम्बन गर्न थालेको बैंकले हरित वित्तलाई भविष्यको प्रमुख अवसरका रूपमा हेरिरहेको छ। ठूलो शाखा सञ्जालका कारण दिगो बैंकिङलाई देशभर विस्तार गर्ने क्षमता Global IME सँग रहेको छ ।

यसका साथै बैंकले ग्रीन होम लोन, ग्रीन ड्राईभ स्किम र पेपरलेस बैंकिङमा काम गरिरहेको छ ।

एभरेस्ट बैंक (EBL)-गुणस्तर र जोखिम व्यवस्थापनमा बलियो

Everest Bank लाई परम्परागत रूपमा नेपालका सबैभन्दा सावधानीपूर्वक सञ्चालन गरिएका बैंकमध्ये एक मानिन्छ। बैंकको खराब कर्जा (NPL) उद्योगको तुलनामा निकै कम रहेको देखिन्छ, जसले जिम्मेवार कर्जा व्यवस्थापन र जोखिम नियन्त्रणमा बैंकको बलियो स्थिति झल्काउँछ । 

यद्यपि दिगो बैंकिङलाई आक्रामक रूपमा ब्रान्डिङ गरेको नदेखिए पनि, राम्रो कर्जा गुणस्तर, सुशासन र दीर्घकालीन स्थायित्वका कारण Everest Bank लाई "Responsible Banking" समूहमा अग्रणी स्थानमा राख्न सकिन्छ ।

सानिमा बैंक-ऊर्जा क्षेत्रको स्वाभाविक साझेदार

सानिमा बैंकको स्थापना नै ऊर्जा क्षेत्रसँग जोडिएको पृष्ठभूमिबाट भएकाले बैंकको पोर्टफोलियोमा जलविद्युत आयोजनाको हिस्सा उल्लेखनीय छ। नेपालका विभिन्न जलविद्युत परियोजनामा बैंकले प्रत्यक्ष तथा सहवित्तीयकरणमार्फत ठूलो लगानी गरेको छ ।

हाल बैंकले Renewable Energy, Agriculture Financing र SME Financing लाई समेत प्राथमिकता दिइरहेको छ। दिगो विकाससँग सम्बन्धित क्षेत्रमा लामो अनुभवका कारण सानिमा बैंकलाई हरित वित्तको बलियो खेलाडी मानिन्छ ।

सिद्धार्थ बैंक-ESG Reporting मा अग्रसर 

Siddhartha Bank ले दिगो बैंकिङलाई केवल हरित कर्जासम्म सीमित नराखी संस्थागत सुशासन, सामाजिक उत्तरदायित्व र वातावरणीय व्यवस्थापनसँग जोडेको छ। बैंकले नियमित रूपमा Sustainability Report प्रकाशन गर्दै आएको छ, जुन नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा अझै सीमित अभ्यास हो ।

बैंकले जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा, विद्युतीय सवारी तथा कृषि क्षेत्रमा वित्तीय सहायता विस्तार गर्दै आएको छ। "Profit, People and Planet" अवधारणालाई प्राथमिकता दिँदै बैंकले दिगोपनलाई दीर्घकालीन व्यवसायिक रणनीतिका रूपमा अघि बढाएको देखिन्छ ।

यस बैंकले Green PIN र Sustainable Working Capital Loan मार्फत दिगो बिकासमा आफुलाई जोडेको छ ।

लक्ष्मी सनराइज बैंक-वित्तीय समावेशीकरणमा जोड

Laxmi Sunrise Bank ले दिगो बैंकिङलाई वित्तीय समावेशीकरण, डिजिटल बैंकिङ र जिम्मेवार कर्जा प्रवाहसँग जोडेको छ। बैंकले डिजिटल सेवाको विस्तारमार्फत कागजी प्रक्रिया घटाउने, ऊर्जा दक्षता बढाउने तथा ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच विस्तार गर्ने रणनीति अवलम्बन गरिरहेको छ।

विशेषगरी महिला उद्यमशीलता, साना व्यवसाय तथा कृषि क्षेत्रका लागि वित्तीय पहुँच विस्तार बैंकको प्राथमिकतामा रहेको देखिन्छ ।

लक्ष्मी सनराईज ले पनि पुर्णरुपमा डिजिटल र कागजबिहिन अबधारणामा आधारित ग्रीन सेभिङ्स खाता संचालनमा ल्याएको छ ।

माछापुछ्रे बैंक (MBL)-तीब्र गतिमा अगाडि बढ्दै

Machhapuchchhre Bank पछिल्ला २ वर्षमा दिगो बैंकिङ क्षेत्रमा सबैभन्दा धेरै प्रगति गर्ने बैंकमध्ये एक देखिन्छ। बैंकले हालै PCAF (Partnership for Carbon Accounting Financials) मा आबद्ध भएर आफ्नो कर्जा तथा लगानी पोर्टफोलियोबाट हुने कार्बन उत्सर्जन मापन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास सुरु गरेको छ । 

यसका अतिरिक्त बैंकले MBL GRID Savings Account (Green, Resilient and Inclusive Development) जस्तो विशेष बचत योजना ल्याएको छ, जसले ESG आधारित परियोजनामा निक्षेप परिचालन गर्ने उद्देश्य राख्छ । 

बैंकले कृषि, नवीकरणीय ऊर्जा र साना उद्योगमा लगानी विस्तारलाई प्राथमिकता दिइएको उल्लेख गरिएको छ ।

हिमालयन बैंक-ESG कार्यान्वयनको चरणमा

Himalayan Bank ले पछिल्ला वर्षहरूमा ESG र Environmental & Social Risk Assessment लाई आफ्नो कर्जा प्रक्रियामा समावेश गर्न थालेको छ। बैंकले वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनलाई कर्जा स्वीकृतिसँग जोड्ने अभ्यास विस्तार गरिरहेको छ ।

यस बैंकले 7Years Recurring Deposit For EV Clients आवधिक बचत योजना ल्याएको छ ।

नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंक (NIMB) 

नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकले ESG Framework तथा Responsible Banking अवधारणालाई क्रमशः कार्यान्वयन गरिरहेको छ। बैंकले जलविद्युत, पूर्वाधार तथा कृषि क्षेत्रमा दीर्घकालीन वित्तीय सहायता प्रदान गर्दै आएको छ ।

तपाईको बचत देशको हरित बिकासमा जोड्ने भन्दै ग्रीन फ्युचर बचत खाता संचालनमा ल्याएको छ ।

कुमारी बैंक-पुर्वाधार बनाउदै, अघि बढ्दै

Kumari Bank ले पनि NRB को ESRM Guideline कार्यान्वयन गर्दै वातावरणीय तथा सामाजिक जोखिम व्यवस्थापनलाई कर्जा प्रक्रियामा समावेश गरेको छ। बैंकले कृषि, ऊर्जा तथा SME क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ । 

कुमारी बैंकले Green Savings Deposit Account लन्च गरेको छ । सो मार्फत एक खाता एक रुख कार्यक्रम ल्याएको छ ।

यद्यपि दिगो बैंकिङलाई छुट्टै ब्रान्डिङ वा विशेष रणनीतिक अभियानका रूपमा अघि बढाउने काम अझै प्रारम्भिक चरणमै देखिन्छ ।

NIC Asia Bank

NIC Asia Bank ले डिजिटल बैंकिङ, शाखारहित बैंकिङ तथा वित्तीय पहुँच विस्तारमा उल्लेखनीय काम गरेको छ। दिगो बैंकिङका दृष्टिले बैंकले कृषि, SME र ऊर्जा क्षेत्रलाई कर्जा प्रवाह गरिरहेको भए पनि ESG वा Green Finance सम्बन्धी विशिष्ट पहिचान अझै स्पष्ट रूपमा स्थापित हुन बाँकी छ ।

डिजिटल बैंकिङ तथा पेपरलेस बैंकिङमा यो बैंक अग्र स्थानमै छ ।

Nepal SBI Bank

नेपाल SBI Bank ले NRB का ESRM र ESG सम्बन्धी मापदण्डहरू लागू गरिरहेको छ। यसको भारतीय प्रवर्द्धक State Bank of India स्वयंले हरित वित्त, नवीकरणीय ऊर्जा र ESG मा ठूलो लगानी गरिरहेको छ । 

तर नेपाल SBI ले दिगो बैंकिङलाई छुट्टै ब्रान्ड पहिचानका रूपमा अझै बलियो रूपमा प्रस्तुत गरेको देखिँदैन। बैंक अहिले कार्यान्वयन र अनुपालन (compliance) चरणमा बढी केन्द्रित देखिन्छ । 

Citizens Bank

Citizens Bank ले डिजिटल बैंकिङ, वित्तीय समावेशीकरण, महिला उद्यमशीलता र SME वित्तलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ। बैंकले ग्रामीण तथा साना व्यवसाय क्षेत्रमा पहुँच विस्तार गरिरहेको छ ।

ESG र Green Finance का विषयमा बैंक सक्रिय देखिएको छैन । पेपरलेस बैंकिङ र अन्लाईन अनबोर्डिङमै यसले काम गरिरहेको छ ।

Prime Commercial Bank

Prime Bank ले ESRM Guideline र Green Finance Taxonomy कार्यान्वयन गरिरहेको छ। कृषि, ऊर्जा र SME क्षेत्रमा कर्जा विस्तार गरिरहेको भए पनि दिगो बैंकिङलाई रणनीतिक ब्रान्डका रूपमा अघि बढाएको देखिँदैन ।

Prabhu Bank

Prabhu Bank ले पछिल्ला वर्षहरूमा दिगोपनलाई संस्थागत रूपमा समेट्न थालेको देखिन्छ। बैंकको हालैको वार्षिक प्रतिवेदनमा Sustainability and Climate-Related Disclosure समावेश गरिएको छ। बैंकले Renewable Energy, Energy Efficiency र Sustainable Agriculture परियोजनालाई प्राथमिकता दिने, डिजिटल बैंकिङमार्फत कागजरहित सेवा विस्तार गर्ने तथा कर्जा स्वीकृति प्रक्रियामा Environmental & Social Risk Assessment (ESRA) लागू गर्ने उल्लेख गरेको छ । 

दिगो बैंकिङ अभ्यासमा सरकारी बैंकहरूको अवस्था कस्तो छ ?

निजी बैंकहरूको तुलनामा सरकारी स्वामित्वका बैंकहरू दिगो बैंकिङलाई ब्रान्डिङको विषयभन्दा पनि वित्तीय समावेशीकरण, कृषि वित्त र ग्रामीण पहुँच सँग जोडेर अघि बढिरहेका छन्। तर ESG, Green Finance र Sustainability Reporting का हिसाबले भने निजी क्षेत्रका बैंक जति अगाडि देखिँदैनन् । 

नेपाल बैंक लिमिटेड (NBL)-प्रारम्भिक चरणमै

नेपालको सबैभन्दा पुरानो बैंकका रूपमा स्थापित नेपाल बैंकले डिजिटल बैंकिङ, कागजरहित सेवा र जिम्मेवार कर्जा अभ्यासलाई विस्तार गरिरहेको छ। बैंकले NRB को ESRM Guideline कार्यान्वयन गर्दै वातावरणीय तथा सामाजिक जोखिम मूल्यांकनलाई क्रमशः कर्जा प्रक्रियामा समावेश गरिरहेको छ। यद्यपि हालसम्म दिगो बैंकिङलाई मुख्य ब्रान्ड पहिचान बनाएको अवस्था भने देखिँदैन ।

नेपाल बैंकले वातावरण संरक्षण र दिगो बिकास प्रबर्द्धन गर्न ग्रीन सेविङ डिपोजिट सन्चालनमा ल्याएको छ ।

राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक (RBB)-वित्तीय समावेशीकरणमा बलियो

पूर्ण सरकारी स्वामित्वको RBB देशकै सबैभन्दा ठूलो शाखा सञ्जाल भएको बैंक हो। बैंकले ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच विस्तार, डिजिटल बैंकिङ र सामाजिक उत्तरदायित्व कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ। साथै, बैंकले हरित बैंकिङ अभ्यास र वातावरणीय सचेतना सम्बन्धी कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ । 

RBB को बलियो पक्ष भनेको ESG भन्दा पनि Financial Inclusion (वित्तीय समावेशीकरण) हो। देशका दुर्गम क्षेत्रमा बैंकिङ पहुँच पुर्‍याउनु पनि दिगो बैंकिङकै एउटा महत्वपूर्ण आयाम मानिन्छ । 

कृषि विकास बैंक -कृषि र ग्रामीण बिकासमा अग्रणी 

यदि दिगो बैंकिङलाई कृषि, ग्रामीण विकास र समावेशी वित्तसँग जोडेर हेर्ने हो भने ADBL सबैभन्दा महत्वपूर्ण सरकारी बैंकमध्ये पर्छ। बैंकको मुख्य उद्देश्य नै कृषि उत्पादन र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई वित्तीय सहयोग गर्नु रहेको छ । 

हाल पनि बैंकको प्रमुख फोकस कृषि कर्जा, ग्रामीण उद्यम, साना किसान तथा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा रहेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि क्षेत्रमा बढ्दो जोखिमलाई ध्यानमा राख्दा ADBL भविष्यमा Climate Finance र Sustainable Agriculture Financing को प्रमुख खेलाडी बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ ।

कृषि ऋणपत्र जारी गरि कृषि क्षेत्रको बिकास र किसानहरुलाई सहुलियत ऋण दिईरहेको छ ।

समग्रमा

नेपालमा दिगो बैंकिङ (Sustainable Banking) को प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गएको छ। ESG, Green Finance, Climate Finance, Renewable Energy Financing र Financial Inclusion अहिले बैंकहरूको नयाँ प्राथमिकता बनेका छन् ।

अहिले नेपालका धेरैजसो बैंकहरुले पेपरलेस बैंकिङ तथा अनलाईन अनबोर्डिङ बिस्तारमा राम्रो गरेका भए पनि दिगो बैंकिङका अभ्यासहरु सुरुवाति चरणमै देखिन्छन ।