काठमाडौं । हरित वित्तको विस्तारसँगै सर्वसाधारणमा त्यससम्बन्धी वित्तीय ज्ञान र सचेतना बढाउन वित्तीय प्रविधि (फिनटेक) प्लेटफर्म तथा नेपाल राष्ट्र बैंकको नियामकीय भूमिका महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ। डिजिटल माध्यमबाट हरित वित्तीय उत्पादनबारे सूचना, जोखिम, प्रतिफल तथा वातावरणीय प्रभाव बुझाउन सके फिनटेकले वित्तीय साक्षरतालाई व्यवहारसँग जोड्न सक्ने सम्भावना छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले हरित वित्त प्रवर्द्धनका लागि नीतिगत आधार तयार गर्दै आएको छ। राष्ट्र बैंकले सन् २०२४ मा नेपाल ग्रीन फाइनान्स ट्याक्सोनोमी जारी गर्दै कुन आर्थिक गतिविधि तथा परियोजनालाई ‘हरित’ वित्तका लागि योग्य मान्ने भन्ने वर्गीकरणको आधार तयार गरेको छ। ट्याक्सोनोमीले वित्तीय क्षेत्रलाई वातावरणीय रूपमा दिगो तथा न्यून–कार्बन गतिविधितर्फ लगानी प्रवाह गर्न सहयोग गर्ने उद्देश्य राखेको छ।

यससँगै डिजिटल वित्तीय सेवाको विस्तारले हरित वित्तसम्बन्धी जानकारीलाई ग्राहकसम्म पुर्‍याउने नयाँ माध्यम उपलब्ध गराएको छ। बैंक तथा डिजिटल वित्तीय प्लेटफर्मले मोबाइल एप वा अन्य डिजिटल माध्यमबाट हरित कर्जा, नवीकरणीय ऊर्जा, विद्युतीय सवारी, ऊर्जा दक्षता तथा दिगो लगानीजस्ता विषयमा सरल जानकारी उपलब्ध गराउन सक्छन्।

फिनटेकको प्रयोगले वित्तीय उत्पादनको जानकारीलाई प्रयोगकर्तामैत्री बनाउन, विभिन्न विकल्पको तुलना गर्न तथा वित्तीय निर्णय लिन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। एपमा ESG सम्बन्धी संक्षिप्त विवरण, हरित कर्जाको योग्यता, वातावरणीय प्रभावका सूचक, कार्बन उत्सर्जनसम्बन्धी जानकारी तथा हरित लगानीसम्बन्धी शैक्षिक सामग्री समावेश गर्न सकिने देखिन्छ।

राष्ट्र बैंकको भूमिका भने यस्ता डिजिटल सेवाको विस्तारसँगै नियमन, उपभोक्ता संरक्षण, पारदर्शिता, सूचना सुरक्षा र वित्तीय साक्षरता सुनिश्चित गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण हुन्छ। राष्ट्र बैंकले डिजिटल वित्तीय सेवासँग सम्बन्धित वित्तीय साक्षरता प्रवर्द्धनका लागि वित्तीय साक्षरता रूपरेखा तथा निर्देशिकासमेत लागू गरेको छ।

राष्ट्र बैंकको पछिल्लो वित्तीय स्थायित्व प्रतिवेदनअनुसार नेपालमा राष्ट्रिय वित्तीय साक्षरता दर ५८ प्रतिशत रहेको छ। प्रतिवेदनले वित्तीय साक्षरतालाई वित्तीय क्षेत्र विकास रणनीतिको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा समेत उल्लेख गरेको छ।

यस अवस्थामा हरित वित्तीय साक्षरतालाई सामान्य वित्तीय साक्षरतासँग जोडेर अघि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ। ग्राहकले केवल बैंकबाट ऋण पाउने वा डिजिटल माध्यमबाट लगानी गर्ने जानकारी मात्र नभई कुन ऋण वा लगानी वातावरणमैत्री हो, त्यसको जोखिम र प्रतिफल के हो तथा त्यसले वातावरणमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषय बुझ्न सक्ने अवस्था बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

त्यसका लागि राष्ट्र बैंकले हरित वित्तसम्बन्धी स्पष्ट मापदण्ड र उपभोक्ता सूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्नेछ भने बैंक तथा फिनटेक कम्पनीले ती जानकारीलाई सरल डिजिटल सामग्रीका रूपमा ग्राहकसम्म पुर्‍याउन सक्छन्।

यसरी हेर्दा, हरित वित्तको विस्तार केवल हरित कर्जा वा लगानीको मात्रा बढाउने विषय मात्र नभई हरित वित्तीय ज्ञान, डिजिटल पहुँच र जिम्मेवार वित्तीय व्यवहार विकास गर्ने विषय समेत हो। राष्ट्र बैंकको नीतिगत नेतृत्व र फिनटेकको डिजिटल पहुँचबीच प्रभावकारी समन्वय हुन सके नेपालमा हरित वित्तीय साक्षरतालाई व्यापक बनाउन महत्वपूर्ण आधार तयार हुन सक्छ।