काठमाडौं । विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि १.५ डिग्री सेल्सियसको सीमाभन्दा माथि जाने अवस्था अब टार्न कठिन बन्दै गए पनि तापक्रम कति माथिसम्म पुग्छ र त्यसभन्दा माथि रहने अवधि कति लामो हुन्छ भन्ने कुरा अझै मानव समुदायले गर्ने निर्णय र प्रयासमा निर्भर रहने संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमले जनाएको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमले सार्वजनिक गरेको ‘तापक्रम वृद्धिको अतिरिक्त अवधिलाई सीमित गर्ने : १.५ डिग्री सेल्सियस नाघेपछि पुनः फर्किने मार्ग’ नामक प्रतिवेदनले वर्तमान नीति तथा निकट अवधिका सम्भावित अवस्थाअनुसार विश्वको तापक्रम १.५ डिग्री सेल्सियसको सीमाभन्दा केही समय माथि जाने सम्भावना बढेको उल्लेख गरेको छ।

प्रतिवेदनमा तापक्रम निर्धारित सीमाभन्दा माथि पुग्ने, केही समय उच्च अवस्थामा रहने र त्यसपछि पुनः घट्ने अवस्थालाई ‘अधिक तापक्रमको अवधि’ का रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यस्तो अवस्था आए पनि अबको मुख्य चुनौती तापक्रम वृद्धि रोक्न नसकिने भन्दै निष्क्रिय बस्नु नभई तापक्रमको उच्चतम बिन्दुलाई सकेसम्म न्यून राख्नु र १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि रहने अवधि सकेसम्म छोटो बनाउनु रहेको वातावरण कार्यक्रमले जनाएको छ।

तापक्रम जति माथि पुग्छ र निर्धारित सीमाभन्दा माथिको अवस्था जति लामो समय कायम रहन्छ, मानिस, अर्थतन्त्र, प्राकृतिक वातावरण तथा पारिस्थितिक प्रणालीमाथिको जोखिम त्यति नै बढ्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। तापक्रम वृद्धिको प्रत्येक अतिरिक्त अंशसँगै जलवायुजन्य क्षति र जोखिम थप गम्भीर हुँदै जाने तथा केही अवस्थामा पुनः पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन नसकिने क्षतिको सम्भावना समेत बढ्ने जनाइएको छ।

तापक्रमको हरेक अंश महत्वपूर्ण

संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमले तापक्रम वृद्धिको हरेक अंश कम गर्न सक्नुले ठूलो फरक पार्ने जनाएको छ। तापक्रमको उच्चतम स्तर कम राख्न सकिएमा मानव स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, पानीको उपलब्धता, पूर्वाधार, अर्थतन्त्र र प्राकृतिक प्रणालीमा पर्ने क्षति घटाउन सकिन्छ।

त्यस्तै, तापक्रम निर्धारित सीमाभन्दा माथि रहने अवधि छोट्याउन सकेमा जलवायु प्रणालीमा हुने दीर्घकालीन तथा पुनःपहिलेकै अवस्थामा फर्काउन कठिन परिवर्तनको जोखिम कम गर्न सकिने प्रतिवेदनले जनाएको छ।

तापक्रम निरन्तर बढ्दै जाँदा हिमचादरको अस्थिरता, अमेजन क्षेत्रका वनको क्षयीकरण तथा समुद्री धाराको प्रणालीमा अवरोधजस्ता जलवायु परिवर्तनका निर्णायक मोडहरू पार हुने जोखिमसमेत बढ्न सक्छ। यस्ता मोड पार भएपछि केही प्राकृतिक प्रणालीमा आएको परिवर्तनलाई पुनः पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन निकै कठिन हुन सक्छ।

१.८ डिग्री सेल्सियससम्म सीमित गर्ने सम्भावना

वातावरण कार्यक्रमको प्रतिवेदनअनुसार सबैभन्दा अनुकूल सम्भावित अवस्थामा विश्वको तापक्रम वृद्धि करिब १.८ डिग्री सेल्सियस आसपासमा सीमित गर्न सकिने सम्भावना छ। तर विभिन्न सम्भावित मार्गअनुसार तापक्रम वृद्धि २ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पनि पुग्न सक्छ।

त्यसैले १.५ डिग्री सेल्सियसको लक्ष्य अस्थायी रूपमा नाघिए पनि त्यसलाई सकेसम्म न्यून स्तरमा राख्नु र उच्च तापक्रमको अवधि छोट्याउनु महत्वपूर्ण हुने प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।

यसका लागि तापक्रम केही समय बढे पनि त्यसको उच्चतम स्तरलाई सीमित गर्ने र त्यसपछि पुनः घटाउने मार्ग अपनाउनुपर्नेछ। यसका लागि हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन तत्काल र निरन्तर रूपमा घटाउँदै अन्ततः शुद्ध शून्य उत्सर्जनतर्फ अघि बढ्नुपर्नेछ।

मिथेन उत्सर्जन घटाउन पनि जोड

प्रतिवेदनले कार्बन डाइअक्साइडसँगै मिथेन उत्सर्जन घटाउन पनि तीव्र कदम चाल्नुपर्ने जनाएको छ। मिथेनले छोटो अवधिमा तापक्रम वृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान गर्ने भएकाले यसको उत्सर्जन घटाउँदा निकट भविष्यमा तापक्रम वृद्धिको गति कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।

जीवाश्म इन्धनमा निर्भरता घटाउँदै सौर्य, जलविद्युत्, वायु तथा अन्य स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग विस्तार गर्नुपर्नेमा पनि जोड दिइएको छ। ऊर्जा उत्पादनदेखि यातायात, उद्योग र भवनसम्म स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग बढाउनु आवश्यक रहेको प्रतिवेदनले संकेत गरेको छ।

वातावरणबाट कार्बन हटाउने उपाय

तापक्रमलाई पछि पुनः घटाउन दीर्घकालीन रूपमा वायुमण्डलबाट कार्बन डाइअक्साइड हटाउने उपाय आवश्यक पर्न सक्ने वातावरण कार्यक्रमले जनाएको छ।

यसका लागि वन संरक्षण तथा विस्तार, माटोमा कार्बन सञ्चय बढाउने प्राकृतिक उपायका साथै वायुमण्डलबाट कार्बन डाइअक्साइड हटाउने प्रविधिको प्रयोग गर्न सकिनेछ।

तर कार्बन हटाउने प्रविधिमा उच्च लागत, प्राविधिक चुनौती, आवश्यक पूर्वाधार र सम्भावित वातावरणीय जोखिम रहेका कारण यसलाई अहिलेको उत्सर्जन कटौतीको विकल्पका रूपमा मात्र लिन नहुने प्रतिवेदनले जनाएको छ। पहिलो प्राथमिकता नै हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन घटाउनु हुनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

जलवायु अनुकूलन र उत्सर्जन न्यूनीकरण सँगसँगै

जलवायु परिवर्तनका केही असर अब अपरिहार्य बन्दै गएकाले उत्सर्जन घटाउने प्रयास मात्र पर्याप्त नहुने प्रतिवेदनले जनाएको छ। बाढी, खडेरी, अत्यधिक गर्मी, पानीको अभाव, समुद्री सतह वृद्धि र अन्य जलवायुजन्य जोखिमसँग जुध्न जलवायु अनुकूलनका उपाय पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।

विशेषगरी जलवायु परिवर्तनबाट बढी प्रभावित तथा कमजोर समुदायलाई सुरक्षित बनाउन पूर्वसूचना प्रणालीको विकास, जलवायु–अनुकूल पूर्वाधार निर्माण, पानी व्यवस्थापनमा सुधार, कृषि प्रणालीलाई जलवायु परिवर्तनअनुकूल बनाउने तथा प्राकृतिक वातावरणको संरक्षणमा जोड दिनुपर्नेछ।

अहिलेका निर्णयले भविष्य निर्धारण गर्ने

संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमले तापक्रम १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्ने सम्भावनालाई निराशाको कारण नभई तत्काल थप महत्वाकांक्षी जलवायु कदम चाल्नुपर्ने चेतावनीका रूपमा लिनुपर्ने जनाएको छ।

विश्वले अहिले हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन कति छिटो घटाउँछ, स्वच्छ ऊर्जातर्फ कति तीव्र रूपमा अघि बढ्छ र जलवायु परिवर्तनका असर सामना गर्न कति प्रभावकारी तयारी गर्छ भन्ने कुराले भविष्यमा हुने मानवीय, वातावरणीय तथा आर्थिक क्षतिको मात्रा निर्धारण गर्नेछ।

तापक्रम वृद्धिको हरेक अंश रोक्नु र उच्च तापक्रमको अवधि छोट्याउनुले मानव जीवन जोगाउन, प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणाली संरक्षण गर्न र आर्थिक क्षति घटाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने वातावरण कार्यक्रमको निष्कर्ष छ।

यसैले १.५ डिग्री सेल्सियसको लक्ष्य नाघ्ने सम्भावना बढ्दै गए पनि तापक्रम वृद्धिलाई सकेसम्म न्यून राख्ने र उच्च तापक्रमको अवधिलाई छोटो बनाउने अवसर अझै बाँकी रहेको प्रतिवेदनले स्पष्ट पारेको छ।