बैंकमा पैसा जम्मा गर्ने प्रत्येक व्यक्तिको एउटै अपेक्षा हुन्छ आफ्नो बचत सुरक्षित रहोस्। व्यवसायीले कर्जा लिँदा बैंकले आवश्यक समयमा सहयोग गरोस् भन्ने चाहना राख्छन्। सरकारले आर्थिक विकासका योजना बनाउँदा वित्तीय प्रणालीले सहज रूपमा लगानी र वित्तीय सेवा उपलब्ध गराओस् भन्ने अपेक्षा गर्छ। 

सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा, वित्तीय प्रणालीले कुनै ठूलो झट्का, संकट वा आर्थिक उतारचढावको समयमा पनि आफ्नो सेवा र जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सक्ने अवस्थालाई वित्तीय स्थायित्व भनिन्छ। जब बैंक, वित्तीय संस्था, भुक्तानी प्रणाली र वित्तीय बजारहरू सुरक्षित, भरपर्दो र सक्षम हुन्छन्, तब वित्तीय स्थायित्व कायम भएको मानिन्छ।

वित्तीय स्थायित्व किन महत्वपूर्ण छ ?

वित्तीय प्रणाली कुनै पनि अर्थतन्त्रको रक्तसञ्चार प्रणालीजस्तै हो। जसरी मानव शरीरमा रक्तसञ्चार अवरुद्ध हुँदा विभिन्न अंगहरू प्रभावित हुन्छन्, त्यसैगरी वित्तीय प्रणालीमा समस्या आउँदा सम्पूर्ण अर्थतन्त्र प्रभावित हुन सक्छ।

यदि बैंकहरू कमजोर भए, निक्षेपकर्ताले आफ्नो पैसा निकाल्न थाले, कर्जा प्रवाह रोकियो वा वित्तीय संस्थाहरू संकटमा परे भने उद्योग, व्यापार, रोजगारी र आर्थिक गतिविधि सबै प्रभावित हुन्छन्। त्यसैले आर्थिक विकासका लागि वित्तीय स्थायित्व अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ।

वित्तीय स्थायित्व कसरी काम गर्छ ?

वित्तीय स्थायित्व कायम राख्न विभिन्न संयन्त्रहरूले एकसाथ काम गरिरहेका हुन्छन्।

१. बलियो बैंकिङ प्रणाली

बैंकहरू वित्तीय प्रणालीको मेरुदण्ड हुन्। पर्याप्त पुँजी, राम्रो जोखिम व्यवस्थापन, पारदर्शी सञ्चालन र जिम्मेवार नेतृत्व भएका बैंकहरूले वित्तीय स्थायित्वलाई मजबुत बनाउँछन्।

उदाहरणका लागि, कुनै बैंकले अत्यधिक जोखिमयुक्त क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा कर्जा लगानी गर्‍यो भने भविष्यमा समस्या आउन सक्छ। त्यसैले नियामक निकायहरूले बैंकहरूलाई पर्याप्त पुँजी राख्न र जोखिम नियन्त्रण गर्न निर्देशन दिन्छन्।

२. प्रभावकारी नियमन र सुपरिवेक्षण

नेपालमा नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको नियमन र सुपरिवेक्षण गर्छ। विश्वका अन्य देशहरूमा पनि यस्तै केन्द्रीय बैंक वा नियामक निकायहरू हुन्छन्।

नियामकहरूले बैंकहरूको वित्तीय अवस्था, तरलता, पुँजी पर्याप्तता, खराब कर्जा तथा जोखिम व्यवस्थापनलाई निरन्तर निगरानी गर्छन्। यसले सम्भावित संकटलाई समयमै पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

३. पर्याप्त तरलता

बैंकसँग निक्षेपकर्ताको माग अनुसार रकम फिर्ता गर्न सक्ने क्षमता हुनुपर्छ। यदि बैंकसँग पर्याप्त तरलता छैन भने निक्षेपकर्तामा डर पैदा हुन सक्छ। त्यसैले केन्द्रीय बैंकहरूले तरलता व्यवस्थापनलाई विशेष महत्व दिन्छन्।

४. जोखिम व्यवस्थापन

कर्जा जोखिम, बजार जोखिम, ब्याजदर जोखिम, साइबर जोखिम तथा सञ्चालन जोखिमजस्ता विभिन्न जोखिमहरू पहिचान र नियन्त्रण गर्न सक्ने क्षमताले पनि वित्तीय स्थायित्वलाई मजबुत बनाउँछ।

वित्तीय स्थायित्वलाई खतरा पुर्‍याउने कारणहरू

वित्तीय प्रणालीमा विभिन्न प्रकारका जोखिमहरू देखा पर्न सक्छन्।

खराब कर्जा वृद्धि

खराब कर्जा (Non-Performing Loan) को वृद्धि वित्तीय स्थायित्वका लागि प्रमुख चुनौतीमध्ये एक हो। जब बैंकहरूले प्रवाह गरेका कर्जाहरू समयमै असुल हुन छाड्छन्, बैंकको आम्दानी घट्न थाल्छ र सम्भावित नोक्सानीका लागि थप रकम छुट्याउनुपर्छ। यसले बैंकको नाफा, पुँजी पर्याप्तता र कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता कमजोर बनाउँछ। यदि धेरै बैंकहरूमा एकै समयमा खराब कर्जा बढ्यो भने वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वास घट्न सक्छ, निक्षेपकर्ता र लगानीकर्तामा चिन्ता बढ्न सक्छ तथा अर्थतन्त्रमा कर्जा प्रवाह सुस्त हुन सक्छ।

फलस्वरूप उद्योग, व्यापार र रोजगारीमा समेत नकारात्मक असर पर्न सक्छ। त्यसैले खराब कर्जालाई नियन्त्रणमा राख्नु वित्तीय स्थायित्व कायम राख्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण सर्तमध्ये एक मानिन्छ।

सम्पत्ति बजारमा बबल

सम्पत्ति बजारमा बबल (Asset Bubble) सिर्जना हुनु पनि वित्तीय स्थायित्वका लागि ठूलो जोखिम हो। जब घरजग्गा, सेयर वा अन्य सम्पत्तिको मूल्य वास्तविक आर्थिक आधारभन्दा धेरै माथि पुग्छ र लगानीकर्ताहरू केवल मूल्य अझ बढ्ने अपेक्षामा लगानी गर्न थाल्छन्, त्यस्तो अवस्थालाई बबल भनिन्छ। बबल कायम रहँदासम्म बजार आकर्षक देखिए पनि कुनै समयमा मूल्य अचानक घट्न वा बबल फुट्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा सम्पत्तिको मूल्यमा ठूलो गिरावट आउँदा लगानीकर्ताले घाटा बेहोर्नुपर्छ, कर्जाग्राहीले ऋण तिर्न समस्या भोग्न सक्छन् र बैंकहरूले धितोका रूपमा राखिएका सम्पत्तिको मूल्य घटेको सामना गर्नुपर्छ।

यसले खराब कर्जा बढाउन, बैंकहरूको वित्तीय अवस्था कमजोर बनाउन र समग्र वित्तीय प्रणालीमा अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले नियामक निकायहरूले सम्पत्ति बजारमा अस्वाभाविक मूल्यवृद्धि भइरहेको छ कि छैन भन्ने विषयलाई वित्तीय स्थायित्वको महत्वपूर्ण सूचकका रूपमा निगरानी गर्ने गर्छन्।

आर्थिक मन्दी

आर्थिक मन्दी (Economic Slowdown/Recession) ले वित्तीय स्थायित्वमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। जब अर्थतन्त्र सुस्त हुन्छ, उद्योग-व्यवसायको कारोबार घट्छ, कम्पनीहरूको नाफा कम हुन्छ र रोजगारीका अवसरहरू पनि प्रभावित हुन्छन्। यसले गर्दा व्यक्ति तथा व्यवसाय दुवैले बैंकबाट लिएको कर्जा समयमै तिर्न कठिनाइ महसुस गर्न सक्छन्, जसका कारण खराब कर्जा बढ्ने जोखिम हुन्छ। कर्जा असुली कमजोर हुँदा बैंकहरूको आम्दानी र नाफामा दबाब पर्छ तथा नयाँ कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता पनि घट्न सक्छ।

यसका साथै लगानी र उपभोगमा कमी आउँदा आर्थिक गतिविधि थप सुस्त हुन सक्छ, जसले वित्तीय प्रणालीमा थप तनाव सिर्जना गर्छ। त्यसैले आर्थिक मन्दी लामो समयसम्म रह्यो भने बैंकिङ क्षेत्रदेखि समग्र वित्तीय प्रणालीसम्म असर पुग्न सक्छ र वित्तीय स्थायित्व कमजोर बन्न सक्छ।

साइबर सुरक्षा जोखिम

साइबर सुरक्षा जोखिम (Cyber Security Risk) आजको डिजिटल बैंकिङ युगमा वित्तीय स्थायित्वका लागि उदीयमान चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले डिजिटल सेवा, मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ र अनलाइन भुक्तानी प्रणालीको प्रयोग विस्तार गर्दै जाँदा साइबर आक्रमणको जोखिम पनि बढिरहेको छ। ह्याकरहरूले बैंकिङ प्रणालीमा अनधिकृत पहुँच प्राप्त गर्न, ग्राहकको गोप्य जानकारी चोरी गर्न वा वित्तीय कारोबारमा अवरोध सिर्जना गर्न सक्छन्। यस्ता घटनाले बैंकलाई प्रत्यक्ष आर्थिक नोक्सानी पुर्‍याउनुका साथै ग्राहकको विश्वासमा समेत असर पार्न सक्छ।

यदि ठूलो स्तरको साइबर आक्रमण भयो भने भुक्तानी प्रणाली प्रभावित हुन सक्छ, वित्तीय कारोबार अवरुद्ध हुन सक्छ र समग्र वित्तीय प्रणालीमा अस्थिरता उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले बलियो साइबर सुरक्षा व्यवस्था, नियमित निगरानी र प्रविधिगत जोखिम व्यवस्थापन वित्तीय स्थायित्व कायम राख्न अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ।

दिगो बैंकिङ भनेको के हो ?

दिगो बैंकिङ (Sustainable Banking) भन्नाले नाफा मात्र होइन, सामाजिक, वातावरणीय र दीर्घकालीन आर्थिक प्रभावलाई समेत ध्यानमा राखेर गरिने बैंकिङ अभ्यासलाई बुझिन्छ।

पहिले बैंकहरूको मुख्य उद्देश्य नाफा कमाउनु थियो। अहिले भने बैंकहरूले वातावरण संरक्षण, सामाजिक उत्तरदायित्व र सुशासनलाई समेत प्राथमिकता दिन थालेका छन्।

दिगो बैंकिङ अन्तर्गत बैंकहरूले वातावरणमैत्री परियोजनामा लगानी गर्ने, हरित ऊर्जा प्रवर्द्धन गर्ने, सामाजिक समावेशीकरणलाई सहयोग गर्ने तथा जिम्मेवार वित्तीय सेवा प्रदान गर्ने प्रयास गर्छन्।

वित्तीय स्थायित्व र दिगो बैंकिङबीचको सम्बन्ध

वित्तीय स्थायित्व (Financial Stability) र दिगो बैंकिङ (Sustainable Banking) एकअर्कासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित अवधारणा हुन्। वित्तीय स्थायित्वले बैंक तथा वित्तीय प्रणालीलाई आर्थिक झट्का, बजार उतारचढाव वा विभिन्न जोखिमहरूको सामना गर्न सक्षम बनाउँछ भने दिगो बैंकिङले बैंकिङ गतिविधिलाई दीर्घकालीन आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय जिम्मेवारीसँग जोड्छ। अर्को शब्दमा, वित्तीय स्थायित्वले बैंकिङ प्रणालीलाई आज सुरक्षित बनाउँछ भने दिगो बैंकिङले त्यसलाई भविष्यका लागि पनि सक्षम र जिम्मेवार बनाउने काम गर्छ।

यदि बैंकहरूले केवल छोटो अवधिको नाफालाई प्राथमिकता दिएर अत्यधिक जोखिमयुक्त क्षेत्रमा लगानी गरे भने तत्काल नाफा बढ्न सक्छ, तर भविष्यमा त्यस्ता लगानी समस्याग्रस्त बन्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, वातावरणीय जोखिम, जलवायु परिवर्तन वा सामाजिक विवादसँग सम्बन्धित परियोजनाहरूमा पर्याप्त अध्ययन नगरी लगानी गरियो भने भविष्यमा ती परियोजनाबाट अपेक्षित प्रतिफल नआउन सक्छ। यसले बैंकको कर्जा गुणस्तर बिगार्न, खराब कर्जा बढाउन र अन्ततः वित्तीय स्थायित्वमा असर पुर्‍याउन सक्छ। दिगो बैंकिङले यस्ता जोखिमलाई सुरुमै पहिचान गरी जिम्मेवार लगानीलाई प्रोत्साहन गर्छ।

त्यसैगरी, दिगो बैंकिङले वातावरणमैत्री ऊर्जा, हरित पूर्वाधार, कृषि, साना तथा मझौला उद्यम र सामाजिक रूपमा उत्तरदायी व्यवसायहरूमा लगानी बढाउन प्रोत्साहन गर्छ। यस्ता क्षेत्रमा गरिएको लगानीले दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि, रोजगारी सिर्जना र सामाजिक समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ। जब अर्थतन्त्र बलियो र सन्तुलित रूपमा विकास हुन्छ, बैंकहरूको कर्जा असुली क्षमता पनि राम्रो हुन्छ, जसले वित्तीय स्थायित्वलाई थप मजबुत बनाउँछ।

हाल विश्वभरका केन्द्रीय बैंक र नियामक निकायहरूले जलवायु परिवर्तनलाई समेत वित्तीय स्थायित्वको विषयका रूपमा लिन थालेका छन्। बाढी, डुबान, खडेरी वा अन्य प्राकृतिक विपद्का कारण व्यवसाय र सम्पत्तिमा क्षति पुग्दा बैंकहरूको कर्जा जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले दिगो बैंकिङका सिद्धान्तहरू अपनाएर वातावरणीय तथा सामाजिक जोखिमलाई व्यवस्थापन गर्नु वित्तीय स्थायित्व कायम राख्ने महत्वपूर्ण उपायका रूपमा हेरिएको छ।

यसरी हेर्दा, वित्तीय स्थायित्व र दिगो बैंकिङ एकै सिक्काका दुई पाटा हुन्। वित्तीय स्थायित्व बिना दिगो बैंकिङ सम्भव हुँदैन, र दिगो बैंकिङ बिना दीर्घकालीन वित्तीय स्थायित्व कायम राख्न कठिन हुन्छ। सुरक्षित, जिम्मेवार र भविष्यमुखी बैंकिङ प्रणाली निर्माण गर्न यी दुवै अवधारणालाई सँगसँगै अगाडि बढाउन आवश्यक छ।

AI, डिजिटल बैंकिङ र वित्तीय स्थायित्व

हाल बैंकिङ क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल बैंकिङ र फिनटेकको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यी प्रविधिहरूले सेवा छिटो र प्रभावकारी बनाएका छन्। तर यससँगै नयाँ जोखिमहरू पनि देखिएका छन्।

AI को गलत निर्णय, साइबर आक्रमण, डेटा गोपनीयता तथा प्रविधिमाथिको अत्यधिक निर्भरताले वित्तीय स्थायित्वमा असर पार्न सक्छ। यही कारण विश्वभरका बैंक नियामकहरूको ध्यान अहिले AI सम्बन्धी जोखिम व्यवस्थापनमा केन्द्रित भएको छ।

निष्कर्ष

वित्तीय स्थायित्व केवल बैंकहरूको विषय होइन। यो प्रत्येक निक्षेपकर्ता, ऋणी, व्यवसायी र समग्र अर्थतन्त्रसँग जोडिएको विषय हो। वित्तीय स्थायित्वले आर्थिक विकास, लगानी प्रवर्द्धन र वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वासलाई मजबुत बनाउँछ।

त्यसैगरी दिगो बैंकिङले बैंकहरूलाई केवल आजको नाफाभन्दा पनि दीर्घकालीन जिम्मेवारीतर्फ उन्मुख गराउँछ। जब वित्तीय स्थायित्व र दिगो बैंकिङ एकसाथ अगाडि बढ्छन्, तब मात्र सुरक्षित, समावेशी र दीर्घकालीन आर्थिक विकास सम्भव हुन्छ।

भविष्यको बैंकिङ केवल ठूलो नाफा कमाउने प्रतिस्पर्धा होइन, बरु सुरक्षित, जिम्मेवार र दिगो वित्तीय प्रणाली निर्माण गर्ने यात्रासमेत हो। यही यात्राको आधारशिला हो वित्तीय स्थायित्व।