बैंकिङ क्षेत्र विश्वभर तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ। कुनै समय बैंकहरूको मुख्य उद्देश्य निक्षेप संकलन, कर्जा प्रवाह र नाफा आर्जनमा सीमित थियो। तर अहिले अवस्था फेरिएको छ। जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय जोखिम, सामाजिक उत्तरदायित्व र सुशासन (ESG) सम्बन्धी बढ्दो चासोले बैंकिङ क्षेत्रको सोच नै परिवर्तन गरिदिएको छ।

आज विश्वका अग्रणी बैंकहरूले दिगो बैंकिङ (Sustainable Banking) लाई केवल हरित कर्जा (Green Loan) वा सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) को कार्यक्रमका रूपमा हेर्दैनन्। बरु, उनीहरूले दिगोपनलाई आफ्नो सम्पूर्ण व्यवसायिक रणनीति, जोखिम व्यवस्थापन, लगानी नीति र दीर्घकालीन विकासको आधार बनाएका छन्।

Transition Finance: हरित परियोजनाभन्दा ठूलो अवधारणा

विश्व बैंकिङको सबैभन्दा ठूलो ट्रेन्ड अहिले Transition Finance हो। यसअघि बैंकहरूले मुख्यतः जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा वा अन्य हरित परियोजनामा मात्र वित्तीय लगानी गर्थे। अहिले भने उच्च कार्बन उत्सर्जन गर्ने स्टिल, सिमेन्ट, उड्डयन तथा उत्पादन उद्योगलाई पनि वातावरणमैत्री प्रविधितर्फ रूपान्तरण गर्न आवश्यक पूँजी उपलब्ध गराउन थालेका छन्। यसको उद्देश्य उद्योग बन्द गर्नु होइन, उनीहरूलाई कम कार्बन उत्सर्जन गर्ने व्यवसायमा रूपान्तरण गराउनु हो। यही कारणले HSBC, Standard Chartered र ING जस्ता बैंकहरूले Transition Finance लाई आफ्नो प्राथमिकतामा राखेका छन्।

Sustainability-Linked Loan को विस्तार

कुनै कम्पनीले वातावरण, सामाजिक उत्तरदायित्व वा सुशासन (ESG) सम्बन्धी निश्चित लक्ष्य पूरा गरेमा बैंकले उसको ऋणको ब्याजदर वा अन्य सर्तमा सहुलियत दिने व्यवस्था नै Sustainability-Linked Loan हो।

मानौं एउटा सिमेन्ट कम्पनीले बैंकबाट रु. १ अर्ब ऋण लियो।

बैंकले यस्तो सर्त राख्यो:

• ३ वर्षभित्र कार्बन उत्सर्जन २०% घटाउनुपर्ने।
• वा नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग ५०% पुर्‍याउनुपर्ने।

यदि कम्पनीले यी लक्ष्य पूरा गर्यो भने:

• ब्याजदर १०% बाट ९.५% मा झर्न सक्छ।
• वा अन्य शुल्कमा छुट पाउन सक्छ।

यदि लक्ष्य पूरा भएन भने:

• ब्याजदर यथावत् रहन सक्छ।
• कतिपय अवस्थामा थप (penalty) ब्याज पनि लाग्न सक्छ।

विश्वका ठूला बैंकहरूले अब कम्पनीलाई केवल "हरियो परियोजना" का लागि मात्र ऋण दिँदैनन्। बरु कम्पनीलाई कार्बन उत्सर्जन घटाउन, ऊर्जा दक्षता बढाउन, पानीको बचत गर्न, कर्मचारी सुरक्षा सुधार्न, लैङ्गिक समावेशिता बढाउन जस्ता लक्ष्य राख्न प्रेरित गर्दैछन्। यसले: कम्पनीलाई दिगो व्यवसायतर्फ अघि बढ्न प्रोत्साहन गर्छ। बैंकको ESG जोखिम घटाउँछ लगानीकर्ता र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाको विश्वास बढाउँछ।

Climate Finance बाट Nature Finance तर्फ

पहिले बैंकहरूले जलवायु परिवर्तन (Climate Change) रोक्ने परियोजनामा मात्र बढी ध्यान दिन्थे। उदाहरणका लागि:

• सौर्य ऊर्जा (Solar)
• जलविद्युत्
• विद्युतीय सवारीसाधन (EV)
• कार्बन उत्सर्जन घटाउने उद्योग

अब भने बैंकहरूको सोच फराकिलो हुँदै गएको छ। उनीहरू केवल कार्बन घटाउने होइन, सम्पूर्ण प्रकृतिको संरक्षण मा पनि लगानी गर्न थालेका छन्। यसलाई Nature Finance वा Nature & Biodiversity Finance भनिन्छ।

अहिले:

• वन संरक्षण गर्ने परियोजनालाई ऋण दिन्छ।
• नदी तथा ताल संरक्षण गर्ने परियोजनालाई वित्तीय सहयोग गर्छ।
• जैविक विविधता (वन्यजन्तु र वनस्पति) जोगाउने परियोजनामा लगानी गर्छ।
• दिगो कृषि (Sustainable Agriculture) लाई प्रोत्साहन गर्न ऋण दिन्छ।

AI को प्रयोगबाट जोखिम मूल्याङ्कन

पहिले बैंकहरूले ऋण दिने निर्णय गर्दा मुख्यतः ग्राहकको आम्दानी, सम्पत्ति, व्यवसाय र विगतको वित्तीय विवरण मात्र हेर्थे।अहिले भने कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को प्रयोग गरेर भविष्यमा आउन सक्ने विभिन्न जोखिमहरूको पनि विश्लेषण गर्न थालेका छन्। जस्तै:-

-अत्यधिक गर्मी वा जलवायु परिवर्तनले व्यवसायमा असर गर्छ कि गर्दैन?

-कम्पनीको कार्बन उत्सर्जन धेरै छ कि छैन?

-कच्चा पदार्थ आपूर्ति (Supply Chain) अवरुद्ध हुने सम्भावना छ कि छैन?

AI ले जोखिम पहिचान गरेर बैंकलाई भविष्यमा ऋण असुलीमा समस्या आउन सक्ने सम्भावना बारे जानकारी दिन सक्छ। त्यसका आधारमा बैंकले उचित निर्णय लिन सक्छ।

AI को प्रयोगले बैंकहरूलाई ग्राहकको विगत मात्र होइन, भविष्यमा आउन सक्ने जलवायु, प्राकृतिक र व्यवसायिक जोखिमहरूको समेत विश्लेषण गरेर सुरक्षित रूपमा ऋण लगानी गर्न मद्दत गरिरहेको छ।

Net Zero Banking

विश्वका अधिकांश ठूला बैंकहरूले सन् २०५० सम्म आफ्नो वित्तीय पोर्टफोलियोलाई Net Zero बनाउने लक्ष्य सार्वजनिक गरिसकेका छन्। यसका लागि उनीहरूले क्रमशः कोइला तथा उच्च प्रदूषण गर्ने उद्योगमा लगानी घटाउँदै नवीकरणीय ऊर्जा, हरित पूर्वाधार र स्वच्छ प्रविधिमा लगानी बढाइरहेका छन्।