काठमाडौं । नेपालमा हालै आएको विनाशकारी बाढीले हिमालय क्षेत्रमा पानीमा आधारित विद्युत् उत्पादनको भविष्यसँग जोडिएको अर्को गम्भीर जोखिम उजागर गरेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदीहरू अस्थिर बन्दै जानु, वर्षाको स्वरूप अनिश्चित हुनु र अत्यधिक वर्षा तथा आकस्मिक बाढीजस्ता घटना बढ्दै जानुले हिमालयका जलविद्युत आयोजनामाथि नयाँ चुनौती थपिएको हो।

ब्लुमबर्गले लेखेको छ नेपालको पछिल्लो विपद् हिमालयमा जलविद्युतका लागि जलवायु परिवर्तनले बढाइरहेको जोखिमको पछिल्लो उदाहरण हो। हिमालय क्षेत्रका मुलुकहरूले नदी र हिमनदीबाट प्राप्त पानीलाई विद्युत् उत्पादनको प्रमुख आधार बनाउँदै आएका छन्। तर जलवायु परिवर्तनसँगै यही पानी अब अवसरसँगै ठूलो जोखिमको स्रोत पनि बन्दै गएको छ।

नेपालका लागि यो चुनौती अझ महत्वपूर्ण छ। देशको विद्युत् प्रणाली ठूलो मात्रामा नदीको बहावमा निर्भर छ र अधिकांश आयोजना ‘रन अफ रिभर’ प्रकृतिका छन्। अर्थात् नदीमा जति पानी बग्छ, त्यहीअनुसार विद्युत् उत्पादन हुन्छ। जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षायाममा छोटो समयमा अत्यधिक पानी आउने र हिउँदमा नदीको बहाव घट्ने अवस्था बढेमा उत्पादनमा ठूलो उतारचढाव आउन सक्छ। नेपालसम्बन्धी अध्ययनहरूले पनि जलवायु परिवर्तनले भविष्यमा पानीको उपलब्धता र जलविद्युत उत्पादनमा असर पार्न सक्ने देखाएका छन्। 

बाढी मात्रै होइन, हिमनदी पनि जोखिम

हिमालयमा तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी र हिमतालको अवस्था परिवर्तन भइरहेको छ। हिमनदीको अस्थिरता, हिमताल फुट्ने जोखिम, पहिरो तथा अत्यधिक वर्षाले नदीमा सामान्यभन्दा धेरै पानी र ढुंगा–माटो एकैपटक ल्याउन सक्छ। यस्तो बाढीले जलविद्युतका बाँध, इन्टेक, सुरुङ, पेनस्टक, पावरहाउस, प्रसारण लाइन तथा पहुँच सडकमा प्रत्यक्ष क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

नेपालका जलविद्युत आयोजनाका लागि डेब्रिस र अत्यधिक गेग्रानसहितको बाढी विशेष जोखिमपूर्ण हुन्छ। अत्यधिक बाढीले आयोजनाको संरचनामा क्षति पुर्‍याउनुका साथै टर्बाइन र अन्य उपकरणमा माटो तथा ढुंगा जम्मा हुने समस्या बढाउन सक्छ। पुराना जलवायु जोखिमसम्बन्धी अध्ययनहरूले पनि अत्यधिक बाढीले जलविद्युत संरचनाको डिजाइन क्षमताभन्दा बढी दबाब सिर्जना गर्न सक्ने र रन अफ रिभर आयोजना विशेष रूपमा जोखिममा पर्न सक्ने देखाएका छन्। 

धेरै पानी पनि समस्या, कम पानी पनि समस्या

जलविद्युतका लागि पानीको अभाव मात्र जोखिम होइन। अत्यधिक पानी पनि उत्तिकै खतरनाक बन्न सक्छ। सामान्य अवस्थामा बढी पानीले विद्युत् उत्पादन बढाउन सक्छ, तर छोटो समयमा आउने असाधारण बाढीले उत्पादन बढाउनेभन्दा पहिले आयोजनाको भौतिक संरचना नै क्षतिग्रस्त पार्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, लामो समयसम्म वर्षा कम हुनु वा हिउँदमा नदीको बहाव घट्नुले विद्युत् उत्पादन घटाउन सक्छ। विशेषगरी रन अफ रिभर आयोजनामा पानी सञ्चय गरेर पछि प्रयोग गर्ने क्षमता सीमित हुने भएकाले मौसमी परिवर्तनको प्रभाव प्रत्यक्ष पर्न सक्छ। नेपालमा जलविद्युतको उत्पादनमा वर्षायाममा वृद्धि र सुख्खायाममा कमी हुने समस्या पहिलेदेखि नै देखिँदै आएको छ। 

आयोजनाको लागत र लगानी जोखिम पनि बढ्ने

जलवायु परिवर्तनले जलविद्युत आयोजनाको जोखिम केवल उत्पादनमा सीमित गर्दैन। नयाँ आयोजना डिजाइन गर्दा भविष्यमा आउन सक्ने बाढी, पहिरो, हिमताल विस्फोट, नदीको बहावमा परिवर्तन र अत्यधिक वर्षालाई समेत ध्यानमा राख्नुपर्ने हुन्छ। यसका लागि थप बलियो संरचना, सुरक्षात्मक पूर्वाधार, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली, मौसम तथा नदी निगरानी र आपत्कालीन व्यवस्थापनमा अतिरिक्त लगानी आवश्यक पर्न सक्छ।

यसको अर्थ जलविद्युत आयोजनाको निर्माण लागत, बीमा लागत र वित्तीय जोखिम समेत बढ्न सक्छ। विशेषगरी अहिलेको जलवायु अवस्थाका आधारमा मात्र डिजाइन गरिएका आयोजना भविष्यमा आउने चरम मौसमी घटनाका लागि पर्याप्त नहुन सक्ने जोखिम छ।

नयाँ आयोजनाका लागि डिजाइन नै बदल्नुपर्ने संकेत

जलवायु जोखिम बढ्दै गएपछि नेपालले अब जलविद्युत आयोजना निर्माण गर्दा विगतको नदी बहाव र बाढीको तथ्यांकमा मात्र निर्भर भएर पुग्ने अवस्था छैन। भविष्यमा नदीको बहाव कसरी परिवर्तन हुन सक्छ भन्ने जलवायु प्रक्षेपणलाई आयोजना डिजाइन, वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन र वित्तीय जोखिम विश्लेषणमै समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ।

नेपालकै जलवायु अध्ययनहरूले पनि जलविद्युत योजना, आयोजना डिजाइन, वातावरणीय अध्ययन र सञ्चालनका चरणमा जलवायु जोखिम मूल्यांकनलाई प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। साथै, जलवायु जोखिम व्यवस्थापनका लागि रन अफ रिभर आयोजनामा मात्र निर्भरता घटाउँदै केही मध्यम आकारका जलाशययुक्त आयोजना र बहुउद्देश्यीय जलस्रोत व्यवस्थापनतर्फ जानुपर्ने सुझाव दिइएको छ। 

जलविद्युत छाड्ने होइन, अझ सुरक्षित बनाउने चुनौती

जलवायु परिवर्तनले हिमालयको जलविद्युत सम्भावना समाप्त गरिदिन्छ भन्ने होइन। बरु यसले जलविद्युत विकासको तरिका परिवर्तन गर्नुपर्ने संकेत गरेको छ। नेपालसँग अझै ठूलो जलविद्युत सम्भावना छ र स्वच्छ ऊर्जाको रूपमा जलविद्युतले ऊर्जा सुरक्षा तथा क्षेत्रीय विद्युत् व्यापारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

तर अब नयाँ आयोजना बनाउँदा ‘कति मेगावाट उत्पादन हुन्छ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘चरम बाढी आएमा आयोजना कति सुरक्षित रहन्छ?’, ‘सुख्खायाममा कति उत्पादन गर्न सक्छ?’ र ‘बदलिँदो जलवायुमा आयोजनाको आर्थिक प्रतिफल कति स्थिर रहन्छ?’ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ।

नेपालको पछिल्लो बाढीले दिएको मुख्य सन्देश यही हो, हिमालयको पानी अझै विद्युत्को ठूलो स्रोत हो, तर बदलिँदो जलवायुका कारण त्यसलाई ऊर्जा बनाउनुअघि त्यससँग जोडिएको जोखिम व्यवस्थापन गर्नु अब अनिवार्य बन्दै गएको छ।