नेपालको सेयर बजारमा बैंकिङ क्षेत्र मात्र होइन, जलविद्युत्, बीमा, होटल, उत्पादन, लगानी तथा अन्य अधिकांश क्षेत्रका कम्पनीहरूको सेयर मूल्य अपेक्षित रूपमा बढ्न नसक्नुको प्रमुख कारण बजारमा नयाँ पूँजी (Fresh Capital) को अभाव र आवश्यक नीतिगत सुधार ढिलो हुनु रहेको विश्लेषण गरिएको छ।

पछिल्ला केही वर्षयता बजारमा खुद्रा लगानीकर्ताको सहभागिता बढे पनि संस्थागत तथा दीर्घकालीन लगानी पर्याप्त रूपमा आकर्षित हुन सकेको छैन। परिणामस्वरूप बजारमा तरलता कमजोर हुँदा धेरै कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था सुधारिए पनि त्यसको प्रभाव सेयर मूल्यमा पर्याप्त रूपमा देखिएको छैन।

विशेषज्ञहरूका अनुसार बजारलाई नयाँ गति दिन गैरआवासीय नेपाली (NRN) लाई दोस्रो बजारमा लगानी गर्न दिने कानुनी तथा प्राविधिक व्यवस्था शीघ्र कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ। सरकारले नीतिगत रूपमा यस्तो प्रतिबद्धता जनाउँदै आएको भए पनि आवश्यक कानुनी संशोधन, पूँजी फिर्ता (Repatriation), कर व्यवस्था तथा कारोबार प्रणाली अझै पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आउन बाँकी छ।

यससँगै बजारको संरचनात्मक सुधार पनि उत्तिकै आवश्यक देखिएको छ। सरकारले क्रमिक रूपमा Intraday Trading, Short Selling, Derivative Products, प्रविधिमैत्री कारोबार प्रणाली तथा लगानीकर्ता संरक्षण प्रणालीलाई अघि बढाउने घोषणा गरेको छ। यस्ता सुधारले बजारको तरलता, कारोबारको गहिराइ (Market Depth) र लगानीकर्ताको विश्वास बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार बजारलाई दिगो रूपमा माथि लैजान निम्न नीतिगत सुधार आवश्यक छन्:

• एनआरएनलाई दोस्रो बजारमा प्रत्यक्ष लगानीको अनुमति।
• पेन्सन फण्ड, बीमा कम्पनी, म्युचुअल फण्ड तथा अन्य संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता विस्तार।
• नयाँ वित्तीय उपकरण (Bond, REIT, Infrastructure Fund, Derivatives) को विकास।
• स्थिर कर नीति र लगानीकर्तामैत्री नियामकीय वातावरण।
• छिटो, पारदर्शी र प्रविधिमैत्री कारोबार तथा सेटलमेन्ट प्रणाली।

अर्थविद्हरूको भनाइमा, बजारमा केवल सकारात्मक वित्तीय विवरण वा कम्पनीको नाफाले मात्र सेयर मूल्य दिगो रूपमा बढ्दैन। त्यसका लागि नयाँ लगानीकर्ता, पर्याप्त तरलता, बलियो संस्थागत सहभागिता र लगानीकर्तामा दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्ने नीतिगत सुधार अपरिहार्य हुन्छ। नेपालको पूँजी बजारलाई अर्को चरणमा पुर्‍याउन एनआरएन लगानी खुलाउने र संरचनात्मक सुधारलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने विषय अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण एजेन्डाका रूपमा हेरिएको छ।

बैंकहरूको सेयर कहिले बढ्न सक्छ?

नेपालका वाणिज्य बैंकहरूको वित्तीय अवस्था अपेक्षाकृत स्थिर देखिए पनि उनीहरूको सेयर मूल्यले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन। कतिपय बैंकले नाफा आर्जन गरिरहेका छन्, पर्याप्त पूँजी कोष कायम गरेका छन् र लाभांश पनि वितरण गरिरहेका छन्। तर, सेयर बजारमा भने बैंकिङ समूहप्रति लगानीकर्ताको आकर्षण पहिलेको जस्तो देखिँदैन।

विश्लेषकहरूका अनुसार बैंकको सेयर मूल्य नबढ्नुका पछाडि मुख्यतः पाँच कारण छन्।

पहिलो, कर्जा विस्तार सुस्त हुनु हो। बैंकिङ प्रणालीमा प्रशस्त तरलता भए पनि निजी क्षेत्रबाट नयाँ कर्जाको माग अपेक्षाकृत कमजोर छ। व्यवसाय विस्तार हुन नसक्दा बैंकहरूको आम्दानी वृद्धि पनि सीमित बनेको छ।

दोस्रो, बढ्दो खराब कर्जा (NPL) ले बैंकहरूको नाफामा दबाब सिर्जना गरेको छ। खराब कर्जा बढेसँगै बैंकहरूले बढी रकम प्रोभिजनमा छुट्याउनुपर्दा वितरणयोग्य नाफा र लाभांश क्षमता दुवै प्रभावित भएका छन्।

तेस्रो, मर्जरपछि पूँजी बढे पनि सोही अनुपातमा व्यवसाय विस्तार हुन नसक्नु हो। विगतमा चुक्ता पूँजी उल्लेखनीय रूपमा बढेपछि प्रति सेयर आम्दानी (EPS) मा दबाब परेको छ, जसले सेयर मूल्यलाई पनि असर गरेको विश्लेषण गरिएको छ।

चौथो, घट्दो लाभांश ले पनि लगानीकर्ताको आकर्षण कम गरेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा धेरै बैंकको लाभांश दर घट्दै गएकाले बैंकिङ सेयरलाई दीर्घकालीन प्रतिफलको दृष्टिले कम आकर्षक मान्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ।

पाँचौँ, उच्च बजार पूँजीकरण (Market Capitalization) का कारण बैंकिङ सेयरको मूल्य तीव्र रूपमा बढाउन ठूलो कारोबार आवश्यक पर्छ। साना कम्पनीको तुलनामा बैंकिङ सेयरमा मूल्य वृद्धि तुलनात्मक रूपमा सुस्त हुने भएकाले छोटो अवधिका लगानीकर्ताको ध्यान अन्य क्षेत्रतर्फ मोडिएको देखिन्छ।

यद्यपि, बैंकिङ क्षेत्र अझै पनि नेपालको वित्तीय प्रणालीको मेरुदण्ड मानिन्छ। अर्थतन्त्रमा सुधार, कर्जा विस्तारमा वृद्धि, खराब कर्जा नियन्त्रण र नाफामा सुधार आएमा बैंकिङ सेयरले पुनः गति लिन सक्ने विश्लेषकहरूको धारणा छ।