विदेशी लगानीकर्ताको विश्वास कमजोर बन्दा सेयर बजारमा तीन दशकयताकै ठूलो गिरावट, अर्बौँ डलरको पुँजी बाहिरिन सक्ने जोखिम

काठमाडौं। अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांक प्रदायक संस्था एमएससीआई (MSCI) ले इन्डोनेसियाको सेयर बजारलाई उदीयमान बजार (Emerging Market) बाट हटाएर स्वतन्त्र बजार (Standalone Market) को वर्गमा राख्ने प्रस्ताव अघि बढाएपछि त्यहाँको वित्तीय बजारमा दबाब थपिएको छ। सेयर बजारमा आएको तीव्र गिरावटसँगै सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल बढेको छ भने इन्डोनेसियाली मुद्रा रुपिया अमेरिकी डलरको तुलनामा कमजोर बनेको छ।

सोमबार, अक्टोबर १९, २०२६ मा इन्डोनेसियाको प्रमुख सेयर सूचकांक जकार्ता कम्पोजिट इन्डेक्स (JCI) कारोबारको सुरुवाती समयमा ५ प्रतिशतभन्दा बढीले घटेको रोयटर्सले जनाएको छ। यसअघि शुक्रबार, अक्टोबर १६ मा उक्त सूचकांक ११.६ प्रतिशतले घटेको थियो। यो सन् १९९८ को एसियाली वित्तीय संकटयताकै सबैभन्दा ठूलो एकदिने गिरावटमध्ये एक हो। लगातारको गिरावटपछि सूचकांक सन् २०२० यताकै न्यून स्तरमा पुगेको छ।

ब्लुमबर्गका अनुसार सोमबार बजारमा बिक्रीको दबाब थपिँदा इन्डोनेसियाको १० वर्षे सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल चार महिनायताकै उच्च स्तरमा पुगेको छ। रुपिया पनि अमेरिकी डलरको तुलनामा कमजोर बनेको छ। यसले समस्या सेयर बजारमा मात्र सीमित नरही मुलुकको समग्र वित्तीय बजारमा फैलिन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

एमएससीआईको प्रस्तावले किन बढायो बजारको जोखिम?

एमएससीआई विश्वभरका सेयर बजारलाई वर्गीकरण गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताले प्रयोग गर्ने प्रमुख सूचकांक उपलब्ध गराउने संस्था हो। यसका सूचकांकलाई आधार बनाएर विश्वका ठूला लगानी कोषहरूले विभिन्न देशका कम्पनीका सेयरमा लगानी गर्छन्।

हाल इन्डोनेसिया उदीयमान बजारको वर्गमा छ। एमएससीआईले भने बजारको पारदर्शिता, सेयर स्वामित्वसम्बन्धी जानकारी र कारोबारको निष्पक्षतामा सुधार पर्याप्त नभएको भन्दै इन्डोनेसियालाई सिधै स्ट्यान्डअलोन बजारको वर्गमा राख्ने प्रस्ताव सार्वजनिक गरेको छ।

यसअघि संस्थाले इन्डोनेसियालाई उदीयमान बजारबाट फ्रन्टियर मार्केट अर्थात् सीमावर्ती बजारको वर्गमा झार्न सक्ने संकेत दिएको थियो। पछिल्लो प्रस्ताव त्यसभन्दा कडा छ। स्ट्यान्डअलोन वर्गीकरण लागू भएमा इन्डोनेसियाका सेयरहरू एमएससीआईका उदीयमान तथा फ्रन्टियर बजारसम्बन्धी प्रमुख सूचकांकबाट बाहिरिन सक्छन्।

एमएससीआईले सन् २०२७ जुनको अन्त्यसम्म अन्तिम निर्णय गर्ने जनाएको छ। प्रस्तावमाथि अप्रिल ३०, २०२७ सम्म बजारका सहभागीहरूबाट प्रतिक्रिया लिइनेछ। त्यसैले हालको अवस्था अन्तिम वर्गीकरण निर्णय नभई प्रस्ताव र परामर्शको चरणमा छ।

अर्बौँ डलरको विदेशी लगानी बाहिरिने जोखिम

एमएससीआईको प्रस्तावले अन्तर्राष्ट्रिय लगानी कोषहरूको इन्डोनेसियाली सेयरमा रहेको लगानी प्रभावित हुन सक्ने जोखिम बढाएको छ। सूचकांकलाई पछ्याएर लगानी गर्ने निष्क्रिय कोष (Passive Funds) ले सम्बन्धित सेयरमा आफ्नो लगानी घटाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

गोल्डम्यान स्याक्सको अनुमानअनुसार इन्डोनेसियाली सेयरहरू एमएससीआईका सम्बन्धित सूचकांकबाट पूर्ण रूपमा हटाइएमा निष्क्रिय लगानी कोषबाट मात्रै करिब ५ अर्ब ६० करोड अमेरिकी डलर बाहिरिन सक्ने जोखिम छ। अन्य सक्रिय लगानी कोषले पनि लगानी घटाएमा पुँजी बहिर्गमन अझ ठूलो हुन सक्छ। यद्यपि यो सम्भावित प्रभावको अनुमान हो, निश्चित रूपमा बाहिरिने रकम होइन।

रोयटर्सका अनुसार सन् २०२६ मा हालसम्म विदेशी लगानीकर्ताले इन्डोनेसियाली सेयर बजारबाट करिब ४ अर्ब ८८ करोड अमेरिकी डलर बराबरको खुद लगानी फिर्ता लगेका छन्। यो प्रवृत्ति जारी रहेमा कम्तीमा १६ वर्षयताकै ठूलो वार्षिक पुँजी बहिर्गमन हुन सक्ने देखिएको छ।

विदेशी लगानी घट्दा कम्पनीहरूका लागि नयाँ पुँजी जुटाउन कठिन हुन सक्छ। सेयरको माग कमजोर हुँदा मूल्यमा थप दबाब पर्न सक्छ भने बजारमा कारोबार र तरलतासम्बन्धी जोखिम पनि बढ्न सक्छ।

ऋणपत्रको प्रतिफल र रुपियामाथि दबाब

सेयर बजारमा विदेशी लगानीकर्ताको विश्वास कमजोर हुँदा त्यसको असर अन्य वित्तीय उपकरणमा पनि पर्न सक्छ। सोमबार इन्डोनेसियाको १० वर्षे सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल १२ आधार बिन्दुले बढेर चार महिनायताकै उच्च स्तरमा पुगेको ब्लुमबर्गले जनाएको छ।

सरकारी ऋणपत्रको मूल्य र प्रतिफल सामान्यतया विपरीत दिशामा चल्छन्। लगानीकर्ताले ऋणपत्र बेच्दा यसको मूल्य घट्ने र प्रतिफल बढ्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। प्रतिफल बढ्नुले सरकारका लागि नयाँ ऋण उठाउने लागत बढ्न सक्ने संकेत पनि दिन्छ।

त्यस्तै, रुपिया कमजोर हुँदा अमेरिकी डलरमा भुक्तानी गर्नुपर्ने आयात, विदेशी ऋण तथा अन्य दायित्वको स्थानीय मुद्रा लागत बढ्न सक्छ। यसले विदेशी मुद्रा बजारमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

विश्लेषकहरूको चिन्ता सेयर बजारबाट सुरु भएको बिक्रीको दबाब ऋणपत्र र मुद्रासम्म फैलिन सक्ने विषयमा केन्द्रित छ। यदि विदेशी लगानीकर्ताले विभिन्न प्रकारका इन्डोनेसियाली सम्पत्तिबाट एकैसाथ लगानी घटाउन थाले भने वित्तीय अवस्था थप कडा हुन सक्छ।

बजार पारदर्शिता र नियमनमा प्रश्न

एमएससीआईले इन्डोनेसियाली बजारमा सेयर स्वामित्वको वास्तविक संरचना स्पष्ट नहुनु, केही कारोबारमा समन्वित गतिविधि भएको आशंका र बजार नियम उल्लङ्घनमा प्रभावकारी कारबाही पर्याप्त नभएको विषय उठाएको छ।

कुन कम्पनीको कति सेयर वास्तवमा सर्वसाधारण तथा विदेशी लगानीकर्ताका लागि उपलब्ध छ भन्ने स्पष्ट जानकारी नहुँदा बजारको वास्तविक लगानीयोग्यता मूल्यांकन गर्न कठिन हुन्छ। त्यस्तै, कारोबारमा सम्भावित चलखेल नियन्त्रण गर्न नसकिएमा सेयर मूल्यले कम्पनीको वास्तविक अवस्था प्रतिबिम्बित नगर्न सक्छ।

इन्डोनेसियाका अधिकारीहरूले सेयरधनीसम्बन्धी विवरण खुलाउने व्यवस्था, लगानीकर्ताको वर्गीकरणमा थप स्पष्टता र न्यूनतम स्वतन्त्र कारोबारयोग्य सेयर अनुपात बढाउने योजनालगायत सुधारका उपाय अघि सारेका छन्। तर एमएससीआईले सुधार घोषणा गर्नु मात्र पर्याप्त नभई त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र बजारमा देखिने वास्तविक परिवर्तन आवश्यक रहेको जनाएको छ।

इन्डोनेसियाली अधिकारीहरूको प्रतिक्रिया

बजारमा बढेको दबाब कम गर्न इन्डोनेसिया स्टक एक्सचेन्जले सोमबार सेयर मूल्य घट्ने दैनिक तल्लो सीमा १५ प्रतिशतबाट घटाएर ७ प्रतिशत बनाएको छ। यसले लगानीकर्तालाई बजारसम्बन्धी सूचना मूल्यांकन गर्न थप समय दिने उद्देश्य राखेको छ।

इन्डोनेसियाका वित्तीय अधिकारीहरूले एमएससीआईसँग प्रस्तावको आधार र मूल्यांकनबारे स्पष्टता माग्ने तयारी गरेका छन्। नियामक निकायले बजार सहभागीहरूसँग पनि छलफल गरेको छ। यसअघि नियामकले सम्भावित बजार चलखेलसँग सम्बन्धित मामिलामा जरिवाना तथा कारबाहीका कदम चालेको थियो।

यद्यपि कारोबारको सीमा घटाउनु वा कारबाही घोषणा गर्नुले मात्रै लगानीकर्ताको विश्वास तत्काल पुनर्स्थापित हुने निश्चित छैन। बजारको पारदर्शिता, सेयर स्वामित्वसम्बन्धी विश्वसनीय तथ्यांक र नियामकीय कार्यान्वयनमा ठोस सुधार देखाउनुपर्ने चुनौती अधिकारीहरूसामु छ।

इन्डोनेसियाको अर्थतन्त्रमा कस्तो प्रभाव पर्न सक्छ?

इन्डोनेसिया दक्षिणपूर्वी एसियाको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र हो। त्यहाँको सेयर बजारमा आएको गिरावटले प्रत्यक्ष रूपमा लगानीकर्ताको सम्पत्तिको मूल्य घटाउनुका साथै कम्पनीहरूको पुँजी जुटाउने क्षमतामा असर पार्न सक्छ।

यदि विदेशी लगानी लामो समयसम्म कमजोर रह्यो भने कम्पनीहरूले नयाँ आयोजना विस्तार गर्न वा ऋण तथा सेयरमार्फत वित्तीय स्रोत जुटाउन बढी लागत बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ। सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल बढिरहेमा सरकारको ऋण व्यवस्थापन खर्चमा समेत दबाब पर्न सक्छ।

रुपियाको अवमूल्यनले आयातित वस्तु तथा डलरमा भुक्तानी गर्नुपर्ने दायित्व महँगो बनाउन सक्छ। त्यसको प्रभाव उत्पादन लागत, मूल्यवृद्धि र समग्र आर्थिक गतिविधिमा पर्न सक्ने जोखिम रहन्छ। तर यी सम्भावित प्रभाव हुन्; तिनको वास्तविक आकार बजारको आगामी अवस्था, विदेशी पुँजीको प्रवाह र सरकारी नीतिमा निर्भर हुनेछ।

समग्रमा, इन्डोनेसियाको पछिल्लो बजार गिरावटले अन्तर्राष्ट्रिय लगानी आकर्षित गर्न आर्थिक वृद्धि र बजारको आकार मात्र पर्याप्त नहुने देखाएको छ। पारदर्शी कारोबार, विश्वसनीय नियमन, सेयर स्वामित्वको स्पष्ट विवरण र लगानीकर्ताको अधिकार संरक्षण पनि अन्तर्राष्ट्रिय पुँजी बजारमा विश्वास कायम राख्ने महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। एमएससीआईको प्रस्तावमा अन्तिम निर्णय आउनुअघि इन्डोनेसियाले सुधारको प्रभावकारी कार्यान्वयन प्रमाणित गर्न सक्ने वा नसक्ने विषयले आगामी बजार दिशामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।