काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनले इरानमाथि आर्थिक दबाब थप कडा बनाउने तयारी गरेको छ। अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले आगामी सातादेखि तेहरानविरुद्ध अहिलेसम्म नदेखिएको स्तरका आर्थिक उपाय लागू गरिने संकेत गरेपछि इरानको तेल कारोबारसँगै बैंकिङ तथा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीमा समेत दबाब बढ्ने सम्भावना देखिएको छ।

ट्रम्पले इरानलाई आर्थिक रूपमा थप कडा प्रहार गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। अमेरिकाले यसअघि नै इरानमाथि व्यापक ऊर्जा, वित्तीय र समुद्री प्रतिबन्ध लगाइसकेको छ। अमेरिकी ट्रेजरी विभागको विदेशी सम्पत्ति नियन्त्रण कार्यालय (OFAC) ले ट्रम्पको दोस्रो कार्यकाल सुरु भएयता इरानसँग सम्बन्धित १ हजारभन्दा बढी व्यक्ति, जहाज तथा विमानमाथि प्रतिबन्ध लगाइसकेको Reuters ले जनाएको छ।

विदेशी बैंक पनि निशानामा पर्न सक्ने

नयाँ चरणको प्रतिबन्धमा secondary sanctions अर्थात् इरानसँग कारोबार गर्ने विदेशी संस्था र बैंकलाई समेत कारबाही गर्ने नीति महत्वपूर्ण हुन सक्ने देखिएको छ।

विशेषगरी इरानी तेल कारोबारको भुक्तानी व्यवस्थापन गर्ने चिनियाँ बैंक तथा अन्य वित्तीय संस्थामाथि अमेरिकी दबाब बढ्न सक्ने सम्भावना छ। Reuters का अनुसार अमेरिकी अधिकारीहरूले यसअघि नै दुई ठूला चिनियाँ बैंकलाई इरानी रकम उनीहरूको प्रणालीबाट प्रवाह भएको पाइएमा secondary sanctions लगाउन सकिने चेतावनी दिएका थिए।

यस्तो प्रतिबन्ध लागू भएमा इरानसँग प्रत्यक्ष कारोबार नगरेका तर इरानी तेलको भुक्तानी, व्यापार वित्त, बीमा वा अन्य वित्तीय कारोबार सहज बनाउने विदेशी बैंकसमेत जोखिममा पर्न सक्छन्।

तेल निर्यातमा थप कडाइ

इरानको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आम्दानी स्रोत तेल भएकाले अमेरिकी रणनीतिको मुख्य केन्द्र तेल निर्यात हुने देखिएको छ। चीन इरानी समुद्रीमार्फत निर्यात हुने तेलको ठूलो खरिदकर्ता हो। Reuters का अनुसार २०२५ को तथ्यांकमा चीनले इरानबाट हुने समुद्री तेल निर्यातको ८० प्रतिशतभन्दा बढी खरिद गरेको थियो।

त्यसैले अमेरिकाले चीनका स्वतन्त्र रिफाइनरी तथा इरानी तेल खरिदमा संलग्न कम्पनीलाई secondary sanctions लगाउने सम्भावना छ। यस्ता कदमले इरानी तेलको बिक्री घटाउनुका साथै त्यसबाट प्राप्त हुने विदेशी मुद्रा आम्दानीमा दबाब पार्न सक्छ।

‘शेडो फ्लीट’ माथि पनि दबाब

अमेरिकाले इरानी तेल ढुवानीमा प्रयोग हुने ‘शेडो फ्लीट’ अर्थात् प्रतिबन्ध छल्न प्रयोग हुने जहाज तथा त्यससँग सम्बन्धित नेटवर्कमाथि समेत कारबाही विस्तार गर्न सक्छ।

यसअन्तर्गत जहाज मालिक, ब्रोकर, बीमा कम्पनी, व्यापारी तथा अन्य मध्यस्थ संस्थालाई लक्षित गर्न सकिनेछ। यसले इरानी तेललाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउने लागत र जोखिम बढाउन सक्छ।

बैंकिङ प्रणालीमा असर कसरी पर्न सक्छ?

अमेरिकाले विदेशी बैंकमाथि secondary sanctions लगाउने हो भने इरानसँग कारोबार गर्ने बैंकहरूले दुईमध्ये एउटा विकल्प रोज्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ—इरानसँगको कारोबार कायम राख्ने वा अमेरिकी वित्तीय प्रणालीसँगको पहुँच सुरक्षित राख्ने।

यसले correspondent banking, trade finance, dollar settlement, international payments र compliance मा थप कडाइ ल्याउन सक्छ। विशेषगरी इरानसँग सम्बन्धित ग्राहक, कम्पनी, जहाज र भुक्तानीको वास्तविक लाभग्राही (beneficial owner) पहिचान गर्न बैंकहरूले थप कडा due diligence गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

होर्मुजको तनावले विश्व बजारमा असर

आर्थिक प्रतिबन्धसँगै होर्मुज जलडमरूमध्यमा जारी तनावले पनि जोखिम बढाएको छ। Reuters का अनुसार अगस्ट १५ मा पाँचवटा जहाज मात्र होर्मुजबाट गुज्रिएका थिए भने अगस्ट १६ मा कुनै जहाज नपसेको अवस्था देखिएको थियो। अघिल्लो सप्ताहन्तमा भने ३१ वटा जहाज उक्त मार्गबाट गुज्रिएका थिए।

यसले तेल आपूर्ति, ढुवानी र बीमा लागतमा दबाब बढाउन सक्छ। अगस्ट १७ को प्रारम्भिक कारोबारमा Brent crude करिब ८८.७२ डलर प्रति ब्यारेलमा पुगेको Reuters ले जनाएको छ।

इरानमाथि कस्तो प्रभाव पर्न सक्छ?

नयाँ प्रतिबन्धले इरानको तेल बिक्री, विदेशी मुद्रा आम्दानी र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय पहुँचलाई थप कमजोर बनाउन सक्छ। विदेशी बैंक तथा कम्पनीहरूले अमेरिकी प्रतिबन्धको जोखिमबाट बच्न इरानसँगको कारोबार घटाएमा तेहरानको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार झनै कठिन बन्न सक्छ।

तर प्रतिबन्धले इरानको नीति तत्काल परिवर्तन गराउने निश्चित भने छैन। विगतमा पनि प्रतिबन्ध छल्न इरानले वैकल्पिक भुक्तानी प्रणाली, गैरडलर कारोबार, मध्यस्थ कम्पनी र नयाँ व्यापारिक नेटवर्क प्रयोग गर्दै आएको छ।

अबको मुख्य प्रश्न

अमेरिकाले वास्तवमै कुन स्तरको प्रतिबन्ध घोषणा गर्छ भन्ने कुरा आगामी साताको निर्णयपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ। अहिलेका लागि चिनियाँ तेल खरिदकर्ता, विदेशी बैंक, इरानी तेलको ‘शेडो फ्लीट’ र वित्तीय मध्यस्थहरू सम्भावित प्रमुख निशानामा देखिएका छन्।

यदि ठूला विदेशी बैंकमाथि secondary sanctions लगाइयो भने यसको असर इरानमा मात्र सीमित नहुन सक्छ। चीन–अमेरिका सम्बन्ध, विश्व तेल बजार, अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ कारोबार तथा ऊर्जा मूल्यमा समेत यसको प्रभाव पर्न सक्नेछ।

त्यसैले आगामी अमेरिकी प्रतिबन्ध प्याकेजलाई इरानमाथिको अर्को चरणको आर्थिक दबाब मात्र नभई विश्वव्यापी बैंकिङ र ऊर्जा कारोबारमा प्रभाव पार्न सक्ने महत्वपूर्ण कदमका रूपमा हेरिएको छ।