काठमाडौं। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को तीव्र विकाससँगै साइबर जोखिमको स्वरूप पनि जटिल बन्दै गएको छ। यसले विश्वभरका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई साइबर सुरक्षा (Cybersecurity) र सञ्चालन क्षमता सुदृढीकरण (Operational Resilience) लाई व्यवसायिक रणनीतिको केन्द्रमा राख्न बाध्य बनाएको छ। बैंकहरूले अब डिजिटल सेवा विस्तारसँगै ग्राहकको डेटा सुरक्षा, प्रणालीको निरन्तर सञ्चालन र साइबर आक्रमणपछि छिटो पुनःस्थापनामा ठूलो लगानी गर्न थालेका छन्। 

युरोपेली केन्द्रीय बैंक (ECB) का अनुसार आगामी १२ महिनाका लागि ८६ प्रतिशत प्रमुख जोखिम अधिकृत (Chief Risk Officers) ले साइबर सुरक्षा र प्रविधि जोखिमलाई सबैभन्दा ठूलो जोखिम मानेका छन्, जबकि क्रेडिट जोखिमलाई ६२ प्रतिशत ले मात्र प्राथमिक जोखिमका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। यसले बैंकिङ क्षेत्रमा जोखिम व्यवस्थापनको प्राथमिकता परम्परागत कर्जा जोखिमबाट डिजिटल र साइबर जोखिमतर्फ सरेको संकेत गर्छ। 

विश्व आर्थिक मञ्च (WEF) को Global Cybersecurity Outlook 2026 अनुसार ८७ प्रतिशत उत्तरदाताले AI-सम्बन्धी कमजोरीहरूलाई सबैभन्दा तीव्र गतिमा बढिरहेको साइबर जोखिमका रूपमा पहिचान गरेका छन्। AI प्रविधिले बैंकहरूको कार्यक्षमता बढाए पनि यही प्रविधि प्रयोग गरेर साइबर अपराधीहरूले थप जटिल फिसिङ, पहिचान चोरी र डिजिटल ठगी गर्न थालेका छन्।

बैंकिङ उद्योगमा साइबर सुरक्षाको महत्व बढिरहेको अर्को उदाहरणका रूपमा Visa ले हालै व्यवहारिक बायोमेट्रिक्समा आधारित ठगी पहिचान गर्ने कम्पनी BioCatch लाई २.४ अर्ब अमेरिकी डलर मा खरिद गर्ने घोषणा गरेको छ। BioCatch ले हाल २१ देशका ३५० भन्दा बढी बैंक, ७६ करोड प्रयोगकर्ता र १.८ अर्ब उपकरण सुरक्षित गर्न सहयोग गरिरहेको छ। Visa ले पछिल्ला पाँच वर्षमा मात्रै प्रविधि र पूर्वाधारमा १३ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी लगानी गरिसकेको जनाएको छ। 

यसैबीच, बैंक फर इन्टरनेशनल सेटलमेन्ट्स (BIS) ले AI-आधारित साइबर जोखिमका कारण वित्तीय संस्थाहरूले सूचना आदानप्रदान, साइबर परीक्षण, सुरक्षा अद्यावधिक (Patch Management) र सञ्चालन निरन्तरता योजना अझ सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। 

विशेषज्ञहरूका अनुसार अब बैंकहरूको प्रतिस्पर्धा केवल डिजिटल सेवा विस्तारमा सीमित रहने छैन। ग्राहकको विश्वास कायम राख्न साइबर सुरक्षा, डेटा गोपनीयता, Operational Resilience र AI Governance नै भविष्यको बैंकिङ प्रतिस्पर्धाको प्रमुख आधार बन्ने देखिएको छ। यस्तो प्रवृत्तिले विश्व बैंकिङ उद्योगमा साइबर सुरक्षालाई नियामकीय आवश्यकता मात्र नभई रणनीतिक लगानीको विषय बनाएको छ।