आजको विश्व तीव्र आर्थिक विकास, वातावरणीय संकट र सामाजिक असमानताको दोहोरो दबाबमा छ। यस्तो परिवेशमा वित्तीय क्षेत्र, विशेषतः बैंकिङ प्रणालीले केवल नाफा कमाउने उद्देश्यमा सीमित नरही दीर्घकालीन जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्दो छ। यही सन्दर्भमा “दीगो बैंकिङ” (Sustainable Banking) को अवधारणा अत्यन्त सान्दर्भिक बनेको छ।

दीगो बैंकिङ भनेको के हो?

दीगो बैंकिङ भन्नाले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले आफ्नो लगानी, कर्जा प्रवाह र सञ्चालनमा वातावरणीय (Environmental), सामाजिक (Social) र सुशासन (Governance) अर्थात् ESG सिद्धान्तलाई समावेश गर्दै दीर्घकालीन आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्ने अभ्यासलाई जनाउँछ।

यसले केवल बैंकको नाफालाई मात्र प्राथमिकता दिँदैन, बरु समाज र वातावरणमा पर्ने प्रभावलाई पनि बराबरी महत्व दिन्छ। यस दृष्टिकोणले बैंकलाई “profit-driven institution” बाट “purpose-driven institution” मा रूपान्तरण गर्दछ।

दीगो बैंकिङ किन आवश्यक छ?

१. जलवायु परिवर्तनको चुनौती

विश्वभर जलवायु परिवर्तनको असर बढ्दो छ। बाढी, सुख्खा, प्राकृतिक विपद् जस्ता घटनाले आर्थिक गतिविधिमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेका छन्। बैंकहरूले यदि वातावरणलाई हानि गर्ने परियोजनामा लगानी गरे भने दीर्घकालमा वित्तीय जोखिम पनि बढ्छ।

२. दीर्घकालीन जोखिम व्यवस्थापन

परम्परागत बैंकिङले short-term return मा जोड दिन्थ्यो। तर दीगो बैंकिङले long-term risk लाई प्राथमिकता दिन्छ। ESG जोखिमलाई समावेश गर्दा loan default risk समेत घटाउन सकिन्छ।

३. लगानीकर्ताको बढ्दो सचेतना

आजका लगानीकर्ताहरू केवल नाफा होइन, सामाजिक उत्तरदायित्व पनि हेर्छन्। Green investment, ethical finance जस्ता अवधारणाले विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रियता पाएका छन्।

४. नियामक दबाब र नीतिगत परिवर्तन

धेरै देशहरूमा central bank तथा regulatory bodies ले green finance, climate risk disclosure जस्ता नीति लागू गरिरहेका छन्। नेपालमा पनि यस्ता प्रयासहरू सुरु भइसकेका छन्।

दीगो बैंकिङका मुख्य आयामहरू

१. हरित वित्त (Green Finance)

पर्यावरणमैत्री परियोजनामा लगानी गर्नु दीगो बैंकिङको मुख्य आधार हो। उदाहरणका लागि:

• जलविद्युत् आयोजना
• सौर्य ऊर्जा
• विद्युतीय सवारी साधन
• जैविक कृषि

२. सामाजिक उत्तरदायित्व (Social Responsibility)

बैंकहरूले समावेशी वित्त (financial inclusion) लाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

• ग्रामीण क्षेत्रमा कर्जा पहुँच
• महिला उद्यमशीलता प्रवर्द्धन
• साना तथा मध्यम उद्यम (SMEs) लाई सहयोग

३. सुशासन (Governance)

पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र नैतिक अभ्यास बिना दीगो बैंकिङ सम्भव छैन।

• राम्रो corporate governance
• risk management system
• anti-corruption policy

विश्वमा दीगो बैंकिङको अभ्यास

विश्वका ठूला बैंकहरूले ESG framework अपनाइसकेका छन्।

• Green bonds जारी गर्ने
• Climate risk assessment गर्ने
• Net-zero emission लक्ष्य निर्धारण गर्ने

यस्ता अभ्यासहरूले बैंकिङ क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित र उत्तरदायी बनाइरहेका छन्।

नेपालको सन्दर्भमा दीगो बैंकिङ

नेपाल जस्तो विकासशील देशका लागि दीगो बैंकिङ झन् महत्वपूर्ण छ।

हालको अवस्था:

• नेपाल राष्ट्र बैंकले “Green Finance” सम्बन्धी guideline जारी गरेको छ
• केही बैंकहरूले solar loan, electric vehicle loan जस्ता product ल्याएका छन्
• CSR (Corporate Social Responsibility) गतिविधि विस्तार हुँदैछ

चुनौतीहरू:

• ESG बारे सीमित ज्ञान
• data र measurement को अभाव
• छोटो अवधिको नाफामा बढी ध्यान
• स्पष्ट नीति कार्यान्वयनमा कमजोरी

दीगो बैंकिङ कार्यान्वयनका लागि सुझाव

१. स्पष्ट नीतिगत ढाँचा

नेपाल राष्ट्र बैंकले दीगो बैंकिङका लागि स्पष्ट guideline र monitoring mechanism विकास गर्नुपर्छ।

२. ESG Reporting अनिवार्य बनाउने

बैंकहरूले आफ्नो वातावरणीय र सामाजिक प्रभाव सार्वजनिक गर्नुपर्छ।

३. हरित परियोजनामा प्रोत्साहन

Green loan मा interest subsidy, tax benefit जस्ता सुविधा दिन सकिन्छ।

४. क्षमता विकास (Capacity Building)

बैंक कर्मचारीलाई ESG risk assessment सम्बन्धी तालिम आवश्यक छ।

५. प्रविधिको प्रयोग

Digital banking र paperless system अपनाएर पनि environment impact घटाउन सकिन्छ।

भविष्यको बैंकिङ: Sustainable वा असफल

आगामी दशकमा बैंकिङ प्रणाली दुई प्रकारको हुनेछ:

• Sustainable banking अपनाउने
• वा अप्रासंगिक हुने

विश्वव्यापी trend हेर्दा, दीगो बैंकिङ अपनाउने संस्थाहरू मात्र दीर्घकालीन रूपमा टिक्ने देखिन्छन्।

दीगो बैंकिङ कुनै विकल्प होइन, यो आवश्यकता हो। बैंकहरूले आफ्नो रणनीतिमा ESG सिद्धान्त समावेश नगरेसम्म दीर्घकालीन सफलता सम्भव छैन।

नेपालमा पनि दीगो बैंकिङलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके:

• आर्थिक विकास दिगो हुनेछ
• वातावरण संरक्षण हुनेछ
• सामाजिक समावेशिता बढ्नेछ

अन्ततः, दीगो बैंकिङ नै समृद्ध र सन्तुलित अर्थतन्त्रको आधार हो।