नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) ले सन् २०२२–२०२६ का लागि तयार गरेको Strategic Plan नेपालको बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रलाई आगामी दशकका चुनौती र अवसरसँग अनुकूल बनाउने दीर्घकालीन रणनीतिक दस्तावेज हो। यो योजना केवल मौद्रिक नीति वा बैंक नियमनमा सीमित छैन, बरु वित्तीय स्थायित्व, डिजिटल रूपान्तरण, वित्तीय समावेशीकरण, वित्तीय साक्षरता, उपभोक्ता संरक्षण, हरित वित्त (Green Finance), फिनटेक (FinTech) नवप्रवर्तन तथा संस्थागत क्षमता अभिवृद्धिलाई समेट्ने व्यापक मार्गचित्र हो। यस योजनाको मूल उद्देश्य विश्वसनीय, सुरक्षित, समावेशी, नवप्रवर्तनमुखी र दिगो वित्तीय प्रणाली निर्माण गर्नु हो, जसले नेपालको आर्थिक विकासलाई दीर्घकालीन रूपमा टेवा पुर्‍याउन सकोस्।

यस रणनीतिक योजनाको पहिलो प्राथमिकता मूल्य तथा वित्तीय स्थायित्व (Price and Financial Stability) हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले मुद्रास्फीति नियन्त्रण, पर्याप्त विदेशी मुद्रा सञ्चिति कायम राख्ने, बैंकिङ प्रणालीमा तरलता व्यवस्थापन गर्ने र समग्र वित्तीय प्रणालीलाई बाह्य तथा आन्तरिक जोखिमबाट सुरक्षित राख्ने लक्ष्य लिएको छ। विश्व अर्थतन्त्रमा देखिने अस्थिरता, आपूर्ति शृङ्खलामा आउने अवरोध, भू–राजनीतिक तनाव तथा जलवायु परिवर्तनका कारण वित्तीय क्षेत्रमा पर्न सक्ने प्रभावलाई ध्यानमा राख्दै जोखिममा आधारित नियमन (Risk-Based Supervision) लाई थप प्रभावकारी बनाउने योजना पनि यसमा समावेश गरिएको छ।

रणनीतिक योजनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वित्तीय समावेशीकरण (Financial Inclusion) हो। नेपालमा बैंक शाखा विस्तार भए पनि सबै नागरिकले वित्तीय सेवाको समान रूपमा उपयोग गर्न सकेका छैनन्। त्यसैले NRB ले ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्र, महिला, युवा, किसान, साना तथा मझौला उद्यम (MSME), वैदेशिक रोजगारीमा जाने श्रमिक र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदायलाई औपचारिक बैंकिङ प्रणालीमा जोड्ने लक्ष्य राखेको छ। यसका लागि शाखारहित बैंकिङ (Branchless Banking), एजेन्ट बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट, QR भुक्तानी र अन्य डिजिटल माध्यमलाई विस्तार गर्ने रणनीति अपनाइएको छ। अब केवल बैंक खाता खोल्नेभन्दा पनि त्यसको नियमित र सुरक्षित प्रयोगलाई सफलता मापनको आधार बनाइने सोच यस योजनाले अघि सारेको छ।

वित्तीय साक्षरता (Financial Literacy) यस योजनाको अर्को प्रमुख स्तम्भ हो। नेपाल राष्ट्र बैंकको दृष्टिकोणमा वित्तीय पहुँच मात्र पर्याप्त हुँदैन; नागरिकले वित्तीय सेवा सही रूपमा बुझेर प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ। त्यसैले बचत, बजेट व्यवस्थापन, जिम्मेवार ऋण, लगानी, बीमा, पेन्सन योजना, डिजिटल बैंकिङ तथा साइबर सुरक्षासम्बन्धी ज्ञान नागरिकसम्म पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई नियमित वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न, विद्यालय तथा कलेजसँग सहकार्य गर्न र ग्रामीण समुदायमा लक्षित अभियान सञ्चालन गर्न प्रोत्साहन गरिएको छ। वित्तीय साक्षरतामार्फत नागरिकको व्यवहार परिवर्तन गरी जिम्मेवार वित्तीय निर्णय गर्ने संस्कृतिको विकास गर्ने उद्देश्य रहेको छ।

डिजिटल रूपान्तरण (Digital Transformation) पनि यस रणनीतिक योजनाको केन्द्रमा रहेको विषय हो। पछिल्ला वर्षहरूमा मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, QR Payment, ConnectIPS तथा डिजिटल वालेटको प्रयोग तीव्र रूपमा बढेकाले NRB ले बैंकिङ सेवालाई अझ सुरक्षित, छरितो र प्रविधिमैत्री बनाउने लक्ष्य लिएको छ। e-KYC (Electronic Know Your Customer), डिजिटल हस्ताक्षर, अनलाइन खाता खोल्ने प्रणाली, डिजिटल कर्जा प्रक्रिया, API आधारित बैंकिङ सेवा तथा भविष्यमा Open Banking जस्ता अवधारणालाई क्रमशः विकास गर्ने नीति लिइएको छ। यसले बैंकिङ सेवा सरल, पारदर्शी र ग्राहकमैत्री बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

डिजिटल सेवाको विस्तारसँगै साइबर सुरक्षा (Cyber Security) को महत्त्व पनि बढेको छ। रणनीतिक योजनाले बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई सूचना सुरक्षा (Information Security), साइबर जोखिम व्यवस्थापन (Cyber Risk Management), डेटा संरक्षण, साइबर घटनाको तत्काल रिपोर्टिङ र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मापदण्डको पालना गर्न जोड दिएको छ। OTP, PIN, पासवर्ड, फिसिङ (Phishing), सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने वित्तीय ठगी र डिजिटल पहिचान चोरीजस्ता जोखिमबारे जनचेतना बढाउने कार्यक्रमलाई पनि प्राथमिकतामा राखिएको छ। यसले ग्राहकको विश्वास बढाउनुका साथै डिजिटल बैंकिङको दिगोपन सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राख्छ।

रणनीतिक योजनाले FinTech (Financial Technology) को विकासलाई पनि अवसरका रूपमा हेरेको छ। डिजिटल भुक्तानी, नवप्रवर्तनमूलक वित्तीय सेवा, डिजिटल कर्जा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मा आधारित सेवा तथा नयाँ व्यवसायिक मोडेललाई प्रोत्साहन गर्न नियामकीय स्यान्डबक्स (Regulatory Sandbox) जस्ता अवधारणालाई अघि बढाउने नीति लिइएको छ। यसको उद्देश्य नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्नुका साथै वित्तीय प्रणालीको सुरक्षा र स्थायित्व पनि कायम राख्नु हो।

यस योजनामा हरित वित्त (Green Finance) र दिगो बैंकिङ (Sustainable Banking) लाई पनि विशेष स्थान दिइएको छ। जलवायु परिवर्तनबाट उत्पन्न वित्तीय जोखिमलाई मूल्याङ्कन गर्ने, नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी बढाउने, हरित परियोजनालाई वित्तीय पहुँच विस्तार गर्ने र बैंकहरूले वातावरणीय, सामाजिक तथा सुशासन (ESG) सम्बन्धी अभ्यासलाई संस्थागत गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यसले नेपाललाई दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) हासिल गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ।

त्यसैगरी, उपभोक्ता संरक्षण (Consumer Protection) लाई सुदृढ बनाउने उद्देश्यले बैंकिङ सेवा शुल्क, ब्याजदर, ऋणका सर्त, गुनासो व्यवस्थापन प्रणाली तथा वित्तीय सेवामा पारदर्शिता बढाउने योजना पनि यस रणनीतिमा समावेश गरिएको छ। ग्राहकलाई सुरक्षित र न्यायोचित सेवा उपलब्ध गराउने तथा वित्तीय संस्थाप्रतिको विश्वास बढाउने यसका प्रमुख उद्देश्य हुन्।

अन्त्यमा, NRB Strategic Plan 2022–2026 ले नेपाल राष्ट्र बैंकलाई प्रविधिमैत्री, तथ्याङ्कमा आधारित (Data-driven), जोखिम–आधारित (Risk-based) र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग मेल खाने आधुनिक केन्द्रीय बैंकका रूपमा विकास गर्ने स्पष्ट दिशा दिएको छ। यो रणनीति सफलतापूर्वक कार्यान्वयन हुन सकेमा नेपालको बैंकिङ प्रणाली अझ सुरक्षित, प्रतिस्पर्धी, समावेशी, डिजिटल र दिगो बन्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले वित्तीय सेवामा नागरिकको पहुँच मात्र बढाउने होइन, उनीहरूलाई वित्तीय रूपमा सक्षम, सचेत र जिम्मेवार बनाउँदै समग्र अर्थतन्त्रको स्थायित्व र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने आधार तयार गर्नेछ।

Hamro Banking Research Team को स्वतन्त्र विश्लेषण