नेपालमा बैंकिङ जागिरलाई लामो समयसम्म प्रतिष्ठा, सुरक्षित भविष्य र आकर्षक करिअरसँग जोडेर हेरियो। विशेष गरी व्यवस्थापन संकाय अध्ययन गरेका युवाहरूका लागि बैंकको जागिर “सपनाको जागिर” जस्तै बन्यो। टाई–सुट, एसी अफिस, निश्चित तलब, सामाजिक सम्मान र करिअर वृद्धिको सम्भावनाले बैंकिङ क्षेत्रलाई धेरै युवाको पहिलो रोजाइ बनायो।

तर पछिल्लो समय बैंकिङ क्षेत्रभित्रको वास्तविकता बाहिर आउन थालेपछि यसको अर्को पाटो पनि देखिन थालेको छअत्यधिक कामको दबाब, मानसिक तनाव, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, लक्ष्यको चाप, व्यक्तिगत जीवनमा असर र बढ्दो निराशा। बाहिरबाट आकर्षक देखिने बैंकिङ जागिरभित्र धेरै कर्मचारीहरू चुपचाप मानसिक संघर्ष गरिरहेका छन्।

सपनाबाट सुरु हुने यात्रा

नेपालका धेरै युवाहरू बैंकिङ क्षेत्रमा प्रवेश गर्दा ठूलो उत्साह बोकेर आउँछन्। परिवारको अपेक्षा, समाजको सम्मान र आर्थिक स्थिरताको आशाले उनीहरूलाई बैंकिङ क्षेत्रमा आकर्षित गर्छ।

लोकसेवा जस्तै कठिन प्रतिस्पर्धा पार गरेर वा निजी बैंकहरूको कडा छनोट प्रक्रिया पार गरेर जागिर पाउनु धेरैका लागि ठूलो उपलब्धि हुन्छ। पहिलो नियुक्तिपत्र हातमा पर्दा आफू सफल भएको अनुभूति हुन्छ।

तर वास्तविक काम सुरु भएपछि धेरैले सोचेको र भोगेको वास्तविकता फरक हुन थाल्छ।

लक्ष्यको चाप : कर्मचारी कि मेसिन ?

आज अधिकांश बैंक तथा वित्तीय संस्थामा कर्मचारीमाथि अत्यधिक “टार्गेट” को दबाब हुन्छ।

• कति खाता खोलियो ?
• कति ऋण प्रवाह भयो ?
• कति निक्षेप संकलन गरियो ?
• कति ब्याज उठ्यो ? 
• कति क्रेडिट कार्ड वितरण भयो ?

यी सबै कुराले कर्मचारीको मूल्यांकन हुन थालेपछि बैंकिङ सेवा विस्तारै “मानवीय सेवा” भन्दा “नम्बरको खेल” मा रूपान्तरण हुँदै गएको छ।

धेरै कर्मचारी बिहानदेखि बेलुकासम्म ग्राहकको सेवा मात्र होइन, लक्ष्य पूरा गर्न पनि दौडिरहेका हुन्छन्। लक्ष्य पूरा नभएमा व्यवस्थापनको दबाब, अपमानजनक टिप्पणी वा कमजोर मूल्यांकनको सामना गर्नुपर्छ।

कतिपय बैंकमा त दैनिक, साप्ताहिक र मासिक रिपोर्टिङको यस्तो दबाब हुन्छ कि कर्मचारीले आफूलाई “कर्मचारी” भन्दा “मेसिन” जस्तो महसुस गर्न थाल्छ।

लामो कार्यसमय र व्यक्तिगत जीवनको संकट

बैंकिङ क्षेत्रको अर्को ठूलो समस्या हो लामो कार्यसमय । बैंकको आधिकारिक समय सकिएपछि पनि धेरै कर्मचारी कार्यालयमै बसिरहेका देखिन्छन्। रिपोर्ट बनाउने, सिस्टम मिलाउने, अडिट तयारी, लक्ष्य रिपोर्टिङ, ग्राहकको काम वा माथिल्लो तहको निर्देशनले गर्दा रातिसम्म काम गर्नुपर्ने अवस्था सामान्यजस्तै बनेको छ। यसले कर्मचारीको व्यक्तिगत जीवनमा गम्भीर असर पारिरहेको छ।

धेरै कर्मचारीहरू परिवारलाई समय दिन सक्दैनन्।

• बच्चासँग समय बिताउन नपाउने
• सामाजिक कार्यक्रममा सहभागी हुन नसक्ने
• व्यक्तिगत स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्ने
• मानसिक थकान बोकेर घर फर्किने

यी समस्या विस्तारै डिप्रेसन, चिडचिडापन र सम्बन्धमा तनावको कारण बन्न थालेका छन्।

मानसिक स्वास्थ्य : बैंकिङ क्षेत्रको नबोलिएको समस्या

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यबारे अझै खुला रूपमा कुरा गर्ने संस्कृति बलियो छैन। बैंकिङ क्षेत्रमा त झन् “प्रोफेसनल” देखिनुपर्ने दबाबले धेरै कर्मचारी आफ्ना समस्या लुकाएर बस्न बाध्य हुन्छन्। तर वास्तविकता के हो भने बैंकिङ क्षेत्रमा मानसिक तनाव तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।

• जागिर गुम्ने डर
• लक्ष्य पूरा नहुने चिन्ता
• ग्राहकको गुनासो
• व्यवस्थापनको दबाब
• आर्थिक जिम्मेवारी
• करिअर असुरक्षा

यी सबै कुराले कर्मचारीलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाइरहेका छन्।

कतिपय अवस्थामा निरन्तर तनावले कर्मचारीलाई गम्भीर अवसादसम्म पुर्‍याउने गरेको देखिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा बैंकिङ क्षेत्रमा आत्महत्याका घटनाले पनि समाजलाई झस्काएको छ। यस्ता घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ के हामीले बैंकिङ क्षेत्रको मानवीय पक्षलाई बेवास्ता गरिरहेका त छैनौं ?

“स्मार्ट अफिस” भित्रको असुरक्षा

बाहिरबाट हेर्दा बैंकिङ क्षेत्र व्यवस्थित र सुरक्षित देखिन्छ। तर धेरै कर्मचारीभित्र भविष्यप्रतिको असुरक्षा बढिरहेको हुन्छ।विशेष गरी निजी बैंकहरूमा प्रदर्शनमा आधारित संस्कृति अत्यधिक बलियो बन्दै गएको छ। लक्ष्य पूरा गर्न नसके करिअर रोकिने, शाखा परिवर्तन हुने वा अप्रत्यक्ष दबाब सिर्जना हुने डर कर्मचारीमा रहन्छ। 

यस्तो वातावरणले सहकार्यभन्दा प्रतिस्पर्धालाई बढावा दिन्छ। सहकर्मीबीच सहयोगभन्दा तुलना बढी हुन थाल्छ।

ग्राहकको व्यवहार पनि चुनौती

बैंकिङ कर्मचारीले दैनिक सयौं ग्राहकसँग व्यवहार गर्नुपर्छ। सबै ग्राहक शान्त र सहयोगी हुँदैनन्। सिस्टम डाउन हुँदा, रकम रोकिँदा, ऋण नपाउँदा वा प्रक्रियामा ढिलाइ हुँदा धेरै ग्राहकले रिस कर्मचारीमाथि पोख्ने गर्छन्। कतिपय अवस्थामा दुर्व्यवहारसमेत हुने गरेको सुनिन्छ।

कर्मचारीले व्यवस्थापनको दबाब पनि सहनुपर्छ र ग्राहकको आक्रोश पनि। बीचमा उनीहरूको मानसिक अवस्था कसरी प्रभावित भइरहेको छ भन्ने विषयमा भने कम चर्चा हुन्छ।

बैंकिङ क्षेत्रमा बढ्दो “बर्नआउट”

विश्वभर अहिले “बर्नआउट” ठूलो समस्या बनिरहेको छ। लगातारको तनाव, कामप्रतिको थकान र भावनात्मक रूपमा खाली महसुस हुनु बर्नआउटका प्रमुख संकेत हुन्।

नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा पनि धेरै कर्मचारी यही अवस्थाबाट गुज्रिरहेका हुन सक्छन्।

• कामप्रति उत्साह हराउनु
• सानो कुरामा तनाव हुनु
• निद्रा समस्या
• आत्मविश्वास घट्नु
• जीवन निरर्थक लाग्नु

यी संकेतलाई समयमै बुझ्न सकिएन भने अवस्था गम्भीर बन्न सक्छ।

समाधान के हुन सक्छ ?

बैंकिङ क्षेत्रको अँध्यारो पाटोबारे कुरा गर्नु बैंकिङ क्षेत्रलाई कमजोर देखाउनु होइन। बरु यसलाई अझ स्वस्थ, मानवीय र दिगो बनाउन आवश्यक बहस हो।

लक्ष्यभन्दा मानवीय व्यवस्थापन

कर्मचारीलाई केवल “परफर्मेन्स नम्बर” बाट होइन, मानिसको रूपमा हेर्न आवश्यक छ।

मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम

बैंकहरूले नियमित काउन्सिलिङ, मानसिक स्वास्थ्य सेसन र तनाव व्यवस्थापन कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।

कार्यसमय व्यवस्थापन

अनावश्यक ओभरटाइम घटाएर “वर्क–लाइफ ब्यालेन्स” लाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

सम्मानजनक कार्यसंस्कृति

दबाब, डर र अपमान होइन, सहकार्य र सम्मानमा आधारित संस्कृति आवश्यक छ।

कर्मचारी सुन्ने प्रणाली

कर्मचारीले आफ्ना समस्या सुरक्षित रूपमा राख्न सक्ने वातावरण निर्माण हुनुपर्छ।

निष्कर्ष

बैंकिङ क्षेत्र आज पनि नेपालको महत्वपूर्ण र सम्मानित क्षेत्र हो। हजारौं युवाको भविष्य यससँग जोडिएको छ। तर चम्किलो भवन, औपचारिक पोशाक र आकर्षक पदनामभित्र लुकेको मानसिक संघर्षलाई बेवास्ता गर्नु खतरनाक हुन सक्छ।

कुनै पनि संस्थाको वास्तविक शक्ति केवल पूँजी वा प्रविधि होइन, त्यहाँ काम गर्ने मानिसहरू हुन्। यदि कर्मचारी मानसिक रूपमा थाकेका, निराश र असुरक्षित छन् भने दीर्घकालमा संस्थाको सफलता पनि कमजोर हुन्छ।

अब बैंकिङ क्षेत्रले केवल नाफा, लक्ष्य र विस्तारको मात्र होइन, कर्मचारीको मानसिक स्वास्थ्य, सम्मान र जीवन गुणस्तरको विषयमा पनि गम्भीर रूपमा सोच्नुपर्ने बेला आएको छ।

किनभने अन्ततः सफल बैंक त्यो होइन जसले धेरै नाफा कमायो, सफल बैंक त्यो हो जहाँ कर्मचारी पनि मुस्कुराएर काम गर्न सक्छन्।