काठमाडौं । विश्वको रोजगारी बजारमा प्रविधिको तीव्र विकास, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), जनसांख्यिकीय परिवर्तन, हरित ऊर्जा संक्रमण र डिजिटल अर्थतन्त्रको विस्तारले ठूलो परिवर्तन ल्याइरहेको छ। आगामी वर्षहरूमा एआई, बिग डेटा, साइबर सुरक्षा, सफ्टवेयर विकास, स्वास्थ्य सेवा, फिनटेक र नवीकरणीय ऊर्जासँग सम्बन्धित रोजगारीको माग उल्लेख्य रूपमा बढ्ने देखिएको छ।

विश्व आर्थिक मञ्च को ‘फ्युचर अफ जब्स रिपोर्ट २०२५’ अनुसार सन् २०३० सम्म विश्वभर करिब १७ करोड नयाँ रोजगारी सिर्जना हुने र करिब ९ करोड २० लाख रोजगारी विस्थापित हुने अनुमान छ। यसबाट समग्रमा करिब ७ करोड ८० लाख नयाँ रोजगारी थपिने प्रक्षेपण गरिएको छ। प्रतिवेदनका लागि ५५ अर्थतन्त्रका १ हजारभन्दा बढी रोजगारदाताबाट तथ्यांक संकलन गरिएको थियो।

एआई र बिग डेटा सबैभन्दा तीव्र गतिमा बढ्ने क्षेत्र

रिपोर्टका अनुसार प्रतिशतका आधारमा सबैभन्दा तीव्र गतिमा बढ्ने रोजगारीमा बिग डेटा विशेषज्ञ, फिनटेक इन्जिनियर तथा एआई र मेसिन लर्निङ विशेषज्ञ अगाडि छन्। सफ्टवेयर तथा एप्लिकेसन विकासकर्ता पनि तीव्र रूपमा बढ्ने रोजगारीमध्ये छन्।

एआई र सूचना प्रशोधन प्रविधिले सन् २०३० सम्म व्यवसायमा ठूलो परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। प्रतिवेदनमा सहभागी ८६ प्रतिशत रोजगारदाताले एआई तथा सूचना प्रशोधन प्रविधिले आफ्नो व्यवसाय परिवर्तन गर्ने अपेक्षा गरेका छन्।

यससँगै एआई तथा बिग डेटा, नेटवर्क र साइबर सुरक्षा तथा प्राविधिक साक्षरता आगामी वर्षहरूमा सबैभन्दा बढी माग हुने सीपका रूपमा देखिएका छन्। तर प्राविधिक सीपसँगै विश्लेषणात्मक सोच, सिर्जनात्मकता, सहकार्य, लचकता र निरन्तर सिक्ने क्षमता पनि महत्वपूर्ण हुनेछन्।

सफ्टवेयर विकासमा माग कायमै

एआईको विस्तारसँगै सफ्टवेयर विकासको आवश्यकता घट्नेभन्दा पनि यसको स्वरूप परिवर्तन हुने देखिएको छ। एआई प्रणाली निर्माण, डिजिटल सेवा, क्लाउड पूर्वाधार, डेटा व्यवस्थापन र स्वचालित प्रणाली विकासका लागि दक्ष सफ्टवेयर जनशक्तिको आवश्यकता बढिरहेको छ।

अमेरिकी श्रम तथ्यांक ब्युरोका अनुसार सन् २०२४ देखि २०३४ सम्म सफ्टवेयर विकासलगायत कम्प्युटर तथा सूचना प्रविधिसम्बन्धी रोजगारी औसतभन्दा तीव्र गतिमा बढ्नेछ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि ठूलो अवसर

प्रविधिसँगै स्वास्थ्य तथा सामाजिक सेवा विश्वभर रोजगारी विस्तारको प्रमुख क्षेत्र बन्ने देखिएको छ। वृद्ध जनसंख्या बढ्दै जानु, स्वास्थ्य सेवाको माग विस्तार हुनु र स्वास्थ्य प्रणालीमा दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता बढ्नु यसको प्रमुख कारण हुन्।

अमेरिकी श्रम तथ्यांक ब्युरोले सन् २०२४–२०३४ बीच स्वास्थ्य तथा सामाजिक सहायता क्षेत्रको रोजगारी ८.४ प्रतिशतले बढ्ने र करिब २० लाख नयाँ रोजगारी थपिने अनुमान गरेको छ। नर्स प्राक्टिसनर स्वास्थ्य क्षेत्रको सबैभन्दा तीव्र गतिमा बढ्ने पेशा हुने प्रक्षेपण गरिएको छ।

नर्स प्राक्टिसनरको रोजगारी उक्त अवधिमा करिब ४० प्रतिशतले बढ्ने अनुमान छ। डेटा वैज्ञानिक, सूचना सुरक्षा विश्लेषक तथा कम्प्युटरसम्बन्धी अन्य उच्च दक्ष पेशामा पनि अमेरिकी रोजगारी तीव्र गतिमा बढ्ने देखिएको छ।

हरित अर्थतन्त्रले सिर्जना गर्दैछ नयाँ रोजगारी

जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण र नवीकरणीय ऊर्जामा विश्वव्यापी लगानी बढेसँगै हरित रोजगारी पनि तीव्र रूपमा विस्तार हुँदैछ।

विश्व आर्थिक मन्चले विद्युतीय तथा स्वचालित सवारीसाधन विशेषज्ञ, वातावरणीय इन्जिनियर र नवीकरणीय ऊर्जा इन्जिनियरलाई आगामी वर्षहरूमा तीव्र गतिमा बढ्ने पेशामध्ये राखेको छ।

यसले सौर्य तथा वायु ऊर्जा, विद्युतीय सवारीसाधन, ऊर्जा दक्षता, वातावरणीय व्यवस्थापन र दिगोपनासँग सम्बन्धित सीप भएका जनशक्तिका लागि नयाँ अवसर सिर्जना गरिरहेको छ।

बेरोजगारीको चुनौती पनि कायमै

विश्वव्यापी रोजगारीको संख्या बढ्ने प्रक्षेपण भए पनि सबै कामदारले समान रूपमा लाभ पाउने अवस्था भने छैन। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आईएलओ) को ‘रोजगारी तथा सामाजिक प्रवृत्ति २०२६’ प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२६ मा विश्वव्यापी बेरोजगारी दर ४.९ प्रतिशत आसपास रहने अनुमान छ, जुन करिब १८ करोड ६० लाख मानिस बराबर हो। तर बेरोजगारी दर स्थिर रहनु मात्रले रोजगारीको गुणस्तर राम्रो भएको अर्थ नदिने आईएलओले जनाएको छ।

विशेषगरी युवाहरूका लागि चुनौती अझ ठूलो छ। विश्वव्यापी युवा बेरोजगारी दर १२.४ प्रतिशत रहेको र करिब २६ करोड युवा रोजगारी, शिक्षा वा तालिममध्ये कुनैमा पनि संलग्न नरहेको आईएलओले जनाएको छ।

एआईले सबै रोजगारी विस्थापित गर्ने होइन

एआईको विस्तारले रोजगारी विस्थापनको जोखिम बढाए पनि यसको अर्थ सबै काम समाप्त हुने भन्ने होइन। आईएलओको विश्लेषणअनुसार विश्वभर करिब चारमध्ये एक कामदार कुनै न कुनै स्तरमा उत्पादनशील एआईको प्रभावमा पर्न सक्ने पेशामा छन्। तर सबैभन्दा उच्च जोखिममा पर्ने रोजगारी विश्वव्यापी रोजगारीको करिब ३.३ प्रतिशत मात्र रहेको छ।

यसले आगामी श्रम बजारमा मानव र एआईबीच प्रतिस्पर्धाभन्दा पनि एआई प्रयोग गर्न सक्ने र एआईसँग मिलेर काम गर्न सक्ने जनशक्तिको माग बढ्ने संकेत गर्छ।

भविष्यमा डिग्रीभन्दा सीपको महत्व बढ्दै

विश्व रोजगारी बजारको मुख्य सन्देश अब केवल ‘कुन पेशामा जागिर पाइन्छ?’ भन्नेमा सीमित छैन। ‘कुन सीप सिक्दा भविष्यमा रोजगारी सुरक्षित हुन्छ?’ भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

विश्व आर्थिक मन्चका अनुसार सन् २०३० सम्म करिब ६० प्रतिशत कामदारलाई थप तालिम वा सीप विकास आवश्यक पर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले एआई, डेटा विश्लेषण, साइबर सुरक्षा, डिजिटल प्रविधि, वित्तीय प्रविधि र हरित प्रविधिसँग सम्बन्धित सीपसँगै समस्या समाधान, सिर्जनात्मक सोच, सञ्चार र अनुकूलन क्षमता विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

समग्रमा, विश्वको रोजगारी बजार प्रविधि र मानव सीपको संयोजनतर्फ अघि बढिरहेको छ। एआई र स्वचालनले केही परम्परागत काममा दबाब सिर्जना गरे पनि नयाँ प्रविधि, स्वास्थ्य सेवा, हरित अर्थतन्त्र र डिजिटल वित्तले नयाँ रोजगारी सिर्जना गरिरहेका छन्। आगामी दशकमा रोजगारीको अवसर उपयोग गर्न चाहने जनशक्तिका लागि निरन्तर सीप विकास, डिजिटल दक्षता र परिवर्तनअनुकूल हुने क्षमता सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ।