काठमाडौं । नेपालमा बैंकिङ तथा विद्युतीय वित्तीय सेवाको पहुँच तीव्र रूपमा विस्तार भइरहे पनि त्यसअनुसार डिजिटल वित्तीय साक्षरता र सुरक्षित डिजिटल व्यवहारको विकास हुन नसकेको देखिएको छ। बैंक खाता, मोबाइल बैंकिङ, विद्युतीय भुक्तानी तथा क्यूआर कारोबार बढ्दै गए पनि डिजिटल सेवा सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्ने ज्ञान र सीपमा अझै ठूलो अन्तर रहेको विभिन्न अध्ययन तथा सार्वजनिक तथ्यांकले देखाएका छन्।

नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार नेपालको समग्र वित्तीय साक्षरता करिब ५७.९ प्रतिशत रहे पनि डिजिटल वित्तीय साक्षरता करिब ३१.५ प्रतिशत मात्र रहेको उल्लेख गरिएको छ। यसले वित्तीय सेवा प्रयोग गर्ने क्षमता र डिजिटल माध्यमबाट सुरक्षित रूपमा वित्तीय कारोबार गर्ने क्षमताबीच अझै ठूलो अन्तर रहेको संकेत गर्छ।

खाता बढ्यो, डिजिटल क्षमता उस्तै गतिमा बढेन

नेपालमा वित्तीय पहुँच विस्तारसँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थामा खाता खोल्नेको संख्या बढेको छ। मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, विद्युतीय वालेट, क्यूआर भुक्तानी तथा अन्य डिजिटल माध्यमबाट कारोबार गर्ने प्रवृत्ति पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।

तर खाता हुनु र डिजिटल वित्तीय सेवा प्रभावकारी तथा सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सक्नु फरक विषय हो। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्र, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, न्यून आय भएका व्यक्ति तथा डिजिटल प्रविधिमा कम दक्ष ग्राहकका लागि डिजिटल सेवा प्रयोग अझै चुनौतीपूर्ण रहेको विभिन्न विवरणले देखाएका छन्।

विश्व बैंकको Global Findex 2025 सम्बन्धी प्रकाशित विवरणअनुसार नेपालमा वित्तीय पहुँच विस्तार भए पनि डिजिटल वित्तीय सेवाको प्रयोग र पहुँचमा सामाजिक तथा भौगोलिक असमानता कायम छ। यसले डिजिटल वित्तीय समावेशीकरणको अर्को चरणमा केवल खाता विस्तारभन्दा सुरक्षित र प्रभावकारी प्रयोगको क्षमतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखाउँछ।

मोबाइलबाट कारोबार संगै जोखिम पनि बढ्दै

मोबाइल बैंकिङ तथा क्यूआरमार्फत कारोबार सहज भएपछि दैनिक भुक्तानीदेखि बिल भुक्तानीसम्म डिजिटल माध्यमको प्रयोग बढेको छ। तर डिजिटल कारोबारको विस्तारसँगै ग्राहकलाई लक्षित गरी हुने ठगीका नयाँ तरिका पनि देखिन थालेका छन्।

नक्कली बैंक वा वालेटको नाममा पठाइने सम्पर्कसूत्र, गोप्य संकेत नम्बर माग्ने फोन, नक्कली अनुप्रयोग, नक्कली क्यूआर, सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने ठगी तथा लगानीको नाममा हुने अनलाइन ठगी प्रमुख जोखिमका रूपमा देखिएका छन्।

गोप्य संकेत नम्बर चोरीदेखि खाता नियन्त्रणसम्म

डिजिटल वित्तीय ठगीमा ग्राहकको कमजोरीलाई लक्षित गर्ने सामाजिक इन्जिनियरिङको प्रयोग बढ्दो जोखिम हो। ठगहरूले बैंकको कर्मचारी बनेर फोन गर्ने, खाता बन्द हुने डर देखाउने वा रकम फिर्ता गर्ने बहानामा ग्राहकसँग गोप्य संकेत नम्बर तथा अन्य संवेदनशील विवरण माग्न सक्छन्।

त्यस्तै नक्कली सम्पर्कसूत्रमा क्लिक गराएर बैंकिङ विवरण चोरी गर्ने, नक्कली मोबाइल अनुप्रयोग प्रयोग गराउने, मोबाइल नम्बर नियन्त्रणमा लिएर प्रमाणीकरण संकेत प्राप्त गर्ने तथा ग्राहकको बैंकिङ खाता अनधिकृत रूपमा नियन्त्रणमा लिने प्रयास पनि हुन सक्छ।

क्यूआर भुक्तानीमा पनि सावधानी आवश्यक

क्यूआर भुक्तानीले कारोबारलाई सहज बनाएको छ। तर क्यूआरको नाममा हुने ठगीबाट ग्राहक सचेत हुन आवश्यक छ। रकम पठाउनुअघि प्राप्तकर्ताको नाम, रकम तथा कारोबारको विवरण जाँच नगरी भुक्तानी गर्दा गलत व्यक्तिको खातामा रकम जान सक्छ।

त्यसैगरी “रकम फिर्ता गरिदिन्छु”, “पुरस्कार प्राप्त गर्नुभयो” वा “भुक्तानी पुष्टि गर्न यो सम्पर्कसूत्र खोल्नुहोस्” जस्ता बहानामा ठगी हुन सक्ने भएकाले ग्राहकले डिजिटल कारोबार गर्दा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ।

ग्रामीण क्षेत्र अझै चुनौतीमा

डिजिटल वित्तीय सेवाको पहुँचमा सबै समूह समान अवस्थामा छैनन्। ग्रामीण क्षेत्रका नागरिक, महिला, ज्येष्ठ नागरिक तथा न्यून आय भएका समूहमा उपकरण, इन्टरनेट, डिजिटल सीप र सुरक्षित कारोबारसम्बन्धी ज्ञानको कमीले डिजिटल वित्तीय सेवाको प्रभावकारी प्रयोगमा बाधा पुर्‍याउन सक्छ।

त्यसैले डिजिटल वित्तीय समावेशीकरणलाई केवल बैंक खाता खोल्ने वा मोबाइल बैंकिङ उपलब्ध गराउने विषयका रूपमा मात्र नहेरी ग्राहकलाई सेवा प्रयोग गर्न सिकाउने र जोखिमबाट जोगाउने विषयसँग जोड्न आवश्यक देखिन्छ।

बैंक र वालेटको भूमिका पनि महत्वपूर्ण

डिजिटल वित्तीय जोखिम कम गर्न बैंक तथा भुक्तानी सेवा प्रदायकले ग्राहकलाई नियमित रूपमा नेपाली भाषामै सरल र व्यवहारिक सुरक्षा जानकारी उपलब्ध गराउनुपर्ने देखिन्छ।

शंकास्पद कारोबारमा तत्काल सूचना दिने, असामान्य कारोबार पहिचान गर्ने, जोखिमयुक्त कारोबारमा थप प्रमाणीकरण गर्ने, नक्कली अनुप्रयोग तथा फिसिङ सम्पर्कसूत्रबारे चेतावनी दिने र ठगीको उजुरीपछि छिटो प्रतिक्रिया दिने संयन्त्रलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

ग्रामीण तथा पहिलोपटक डिजिटल सेवा प्रयोग गर्ने ग्राहकका लागि शाखा तथा समुदायस्तरमै डिजिटल वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिए जोखिम न्यूनीकरणमा थप सहयोग पुग्न सक्छ।

ग्राहकले के सावधानी अपनाउने?

डिजिटल वित्तीय ठगीबाट बच्न ग्राहकले आफ्नो ओटीपी, पिन, पासवर्ड, कार्डको गोप्य विवरण तथा अन्य प्रमाणीकरण विवरण कसैलाई पनि दिनु हुँदैन।

बैंकले फोन गरेर गोप्य विवरण माग्दैन भन्ने कुरा सम्झनु आवश्यक छ। मोबाइल बैंकिङ अनुप्रयोग आधिकारिक स्रोतबाट मात्र डाउनलोड गर्ने, अपरिचित सम्पर्कसूत्रबाट बैंकिङ खातामा प्रवेश नगर्ने, कारोबार सूचना सक्रिय राख्ने र मोबाइल वा सिम हराएमा तत्काल बैंक तथा दूरसञ्चार सेवा प्रदायकलाई जानकारी गराउनुपर्छ।

ठगी भएको शंका लागेमा प्रमाण मेट्नुको सट्टा तत्काल सम्बन्धित बैंक वा भुक्तानी सेवा प्रदायकलाई जानकारी गराउनुका साथै आवश्यक परे नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोमा उजुरी गर्नुपर्छ।

अबको प्राथमिकता ‘डिजिटल पहुँच’ होइन, ‘सुरक्षित डिजिटल पहुँच’

नेपालमा डिजिटल वित्तीय सेवाको विस्तारले वित्तीय समावेशीकरणलाई नयाँ गति दिएको छ। तर डिजिटल सेवा प्रयोग गर्ने मानिसको संख्या बढ्दै जाँदा उनीहरूलाई सुरक्षित कारोबार गर्न सक्षम बनाउनु अर्को महत्वपूर्ण चुनौती बनेको छ।

त्यसैले आगामी दिनमा डिजिटल वित्तीय समावेशीकरणको प्राथमिकता खाता खोल्ने र सेवा विस्तार गर्ने मात्र नभई सुरक्षित डिजिटल व्यवहार, ग्राहक संरक्षण, वित्तीय शिक्षा र साइबर सचेतना विस्तार गर्ने दिशामा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ।

समग्रमा, नेपालमा डिजिटल वित्तीय सेवाको पहुँच विस्तार भइरहेको भए पनि डिजिटल वित्तीय साक्षरतामा अझै ठूलो सुधारको आवश्यकता छ। डिजिटल कारोबारको विस्तारसँगै फिसिङ, सामाजिक इन्जिनियरिङ, नक्कली अनुप्रयोग, क्यूआर ठगी र खाता नियन्त्रणजस्ता जोखिम बढिरहेका अवस्थामा डिजिटल वित्तीय साक्षरता अब वित्तीय समावेशीकरणको विकल्प होइन, त्यसकै अनिवार्य हिस्सा बनेको छ।